از وابستگی سیاسی تا خوش‌خدمتی نفتی 

گزارشی از آخرین سفر شاه به ایالات متحده


از وابستگی سیاسی تا خوش‌خدمتی نفتی 

سفرهای مکرر محمدرضا پهلوی به آمریکا، فقط دیدارهای تشریفاتی یک پادشاه با رؤسای جمهور این کشور نبود؛ این سفرها بخشی از مناسباتی بود که در آن، بقای سیاسی حکومت پهلوی با حمایت واشنگتن گره خورده بود. شاه در طول سلطنت خود بارها راهی آمریکا شد تا روابطش را با دولت‌های این کشور مستحکم کند. روابطی که در کنار قراردادهای تسلیحاتی و همکاری‌های امنیتی، به امتیازدهی در حوزه نفت نیز کشیده می‌شد. بااین‌حال، هرچه به سال‌های پایانی حکومت پهلوی نزدیک‌تر می‌شویم، تصویر شاه در افکار عمومی آمریکا تغییر می‌کند. تا جایی که آخرین سفر رسمی او به این کشور، به صحنه اعتراض گسترده ایرانیان علیه استبداد داخلی و وابستگی خارجی رژیم تبدیل می‌شود.

 

سفری برای تحکیم یک رابطه 

محمدرضا پهلوی طی سی سال، ۷۲ سفر خارجی انجام داده بود. سفر او به آمریکا در آبان ۱۳۵۶، دوازدهمین سفرش به این کشور محسوب می‌شد. نخستین سفر شاه به آمریکا در سال ۱۹۴۹ و در ۳۰سالگی او انجام شد. سفری ۲۸ روزه که در جریان آن، شاه با هری ترومن، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، دیدار کرد. در آن سفر، موضوعاتی مانند مهارت شاه در خلبانی و هدیه‌دادن یک قالی ایرانی به رئیس‌جمهور آمریکا، بیش از مسائل سیاسی مورد توجه مطبوعات قرار گرفت.[1]

دومین سفر در سال ۱۹۵۴، کمتر از یک سال پس از کودتای ۲۸ مرداد، برای دیداری غیررسمی با آیزنهاور انجام شد. شاه در سال ۱۹۵۸ نیز بار دیگر به واشنگتن رفت و این بار خواهرش فاطمه پهلوی را همراه داشت. چهارمین سفر در سال ۱۹۶۲ و برای ملاقات با جان اف.کندی صورت گرفت. سفر پنجم در سال ۱۹۶۴ و به‌صورت غیررسمی انجام شد و در اوت ۱۹۶۷، شاه برای ششمین بار به دعوت لیندون جانسون به آمریکا رفت.

در سفر هفتم، در ژوئیه ۱۹۶۸، بار دیگر جانسون میزبان شاه بود. هشتمین سفر در سال ۱۹۶۹ به دعوت ریچارد نیکسون انجام شد و نیکسون در سال ۱۹۷۳ نیز برای نهمین بار از شاه در واشنگتن استقبال کرد. در این سفر، اعتراض دانشجویان ایرانی با شعارهایی علیه فروش تسلیحات آمریکایی به رژیم پهلوی همراه بود. سفر دیگر نیز در سال ۱۹۷۵ و به دعوت جرالد فورد انجام شد و سرانجام، دوازدهمین سفر در نوامبر ۱۹۷۷ و به دعوت جیمی کارتر صورت گرفت.[2]

این فهرست تاریخی، نشان‌دهنده جایگاه ویژه آمریکا در سیاست خارجی شاه است. رابطه‌ای که در سال‌های پس از کودتای ۲۸ مرداد، بیش از پیش به پشتوانه سیاسی و امنیتی حکومت پهلوی تبدیل شده بود.

 

حمایت سیا و تخت سلطنتی   

یکی از تیترهای قابل‌توجه در مجموعه مطالب مربوط به سفر شاه به آمریکا، عنوانی است که روزنامه نیویورک‌پست برای یک گزارش انتخاب کرده بود: «شاه تخت سلطنتش را مدیون سازمان سیا ما است». این عنوان، به نقش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در تثبیت سلطنت پهلوی اشاره داشت؛ همان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که با مشارکت سازمان سیا و سرویس اطلاعاتی انگلیس، دولت ملی دکتر مصدق را سرنگون کرد و زمینه بازگشت و تثبیت قدرت محمدرضا پهلوی را فراهم آورد.[3]

اهمیت این تیتر در آن بود که وابستگی شاه به آمریکا، دیگر صرفاً موضوع انتقاد مخالفان حکومت ایران نبود؛ بلکه در مطبوعات آمریکایی نیز به‌عنوان بخشی از واقعیت سیاسی سلطنت پهلوی مطرح می‌شد. شاهی که پس از کودتای ۲۸مرداد، قدرت خود را با اتکای به حمایت خارجی بازسازی کرده بود، در ادامه سلطنتش نیز برای حفظ این موقعیت به پشتیبانی واشنگتن نیاز داشت. در واقع، مناسبات شاه و آمریکا را نمی‌توان صرفاً در چارچوب دوستی میان دو کشور بررسی کرد. این رابطه، پیوندی سیاسی، امنیتی و اقتصادی بود که در آن، حمایت آمریکا از حکومت پهلوی با تأمین منافع واشنگتن در منطقه همراه می‌شد.

 

اسلحه آمریکایی در ازای نفت ایرانی 

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های وابستگی شاه به آمریکا، خرید گسترده تسلیحات از این کشور بود. در آستانه سفر آبان ۱۳۵۶، مطبوعات آمریکایی گزارش دادند که شاه با فهرستی به ارزش ۷.۵ میلیارد دلار برای خرید تسلیحات راهی واشنگتن شده است. این فهرست شامل هواپیماهای جنگی، هواپیماهای باری، تجهیزات راداری پیشرفته و ناوچه‌های جنگی بود. بر اساس همان گزارش‌ها، خریدهای نظامی ایران از آمریکا طی ۹ سال گذشته به حدود ۱۸ میلیارد دلار رسیده بود. شاه همچنین از سال ۱۹۷۲ تاکنون ۱۸.۲ میلیارد دلار اسلحه از آمریکا خریداری کرده بود و در برنامه بعدی خود نیز به دنبال خرید هشت رآکتور اتمی از شرکت‌های آمریکایی، به ارزش ۲۰ تا ۳۵ میلیارد دلار بود.[4]

اما مسئله فقط خرید تسلیحات نبود. این معاملات، در کنار وابستگی فنی و نظامی ارتش ایران به کارشناسان آمریکایی، عملاً زمینه نفوذ و حضور گسترده مستشاران آمریکایی را فراهم می‌کرد. امام خمینی (ره) در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، با اشاره به همین مناسبات، فرمودند: «ما هم نفت دادیم و هم پایگاه برای آنها درست کردیم! آمریکا با این حیله، که این مرد هم دخالت داشت، با این حیله نفت را از ما [ربود] و برای خودش در عوض، پایگاه درست کرد.»

ایشان همچنین تأکید کردند که تسلیحات خریداری‌شده به‌گونه‌ای بود که ارتش ایران بدون حضور مستشاران و کارشناسان آمریکایی توانایی استفاده مستقل از آنها را نداشت.[5]

 

خوش‌خدمتیِ مجانی   

یکی دیگر از ابعاد قابل‌توجه سفر شاه در آبان ۱۳۵۶، موضع‌گیری او درباره قیمت نفت در آستانه اجلاس اوپک در کاراکاس بود. شاه پیش از سفر به آمریکا، در مصاحبه‌ای با روزنامه شیکاگو تریبون در ۱۹ آبان ۱۳۵۶ اعلام کرده بود که ایران در اجلاس آینده اوپک صرفاً ناظر خواهد بود و برخلاف آنچه مطبوعات غربی درباره نقش ایران به‌عنوان «عقاب اوپک» می‌نویسند، کشورش همواره عامل موازنه و اعتدال بوده است.[6]

اما موضع شاه پس از دیدار با کارتر تغییر کرد، زیرا در این دیدار به موضوع مهمی اشاره شده بود. کارتر گفته بود: «ما تاکنون کسری‌ای در حدود ۳۰ میلیارد دلار را تحمل کرده‌ایم و از توانایی لازم برای تحمل آن برخورداریم؛ اما این مسئله ساختار اقتصاد ما را تضعیف می‌کند. به همین دلیل، اگر بتوانید، مایلیم از کمک شما برخوردار شویم.»[7]

این در حالی بود که خود شاه در همان دیدار درباره خریدهای خود از آمریکا اعتراف کرده بود که: «من شخصاً مشاهده می‌کنم که قیمت کالاهایی که از سال ۱۹۷۳ [۱۳۵۲] تاکنون خریداری کرده‌ام، در برخی موارد تا پنج برابر افزایش یافته است.»[8]

با این حال او پس از این دیدار واکنش متفاوتی داشت و در پاسخ به خبرنگاران اعلام کرد که با ثابت ماندن قیمت نفت در تمام سال آینده مخالفتی ندارد و اگر کشورهای عمده تولیدکننده نفت از سیاست پایین نگه‌داشتن قیمت حمایت کنند، سایر اعضای اوپک نیز نمی‌توانند سیاست متفاوتی در پیش بگیرند. چند روز بعد نیز گفت که ایران مایل است با دیدگاه‌های طرف مقابل درباره قیمت نفت تفاهم و همدردی نشان دهد.

این تغییر موضع در شرایطی اتفاق افتاد که کارتر در جریان دیدار با شاه، بر اهمیت تثبیت قیمت نفت تأکید کرده و از تفاهم شاه در این زمینه ابراز خوشحالی کرده بود. به گزارش مجله خواندنیها در ۲۸ آبان ۱۳۵۶، کارتر از شاه به دلیل حمایت از ایجاد یک اجتماع بین‌المللی برای ثابت نگه‌داشتن قیمت نفت قدردانی کرد.

به این ترتیب، شاه در حالی که برای خرید میلیاردها دلار تسلیحات آمریکایی تلاش می‌کرد، در موضوعی به اهمیت قیمت نفت نیز با خواسته دولت آمریکا همراهی نشان می‌داد. این همان تصویری است که از خوش‌خدمتی بی‌دریغ شاه به واشنگتن به دست می‌آید؛ همراهی‌ای که نه بر اساس منافع عمومی مردم ایران، بلکه در چارچوب حفظ روابط ویژه با آمریکا صورت می‌گرفت. شاهی که در مصاحبه‌هایش خود را عامل موازنه و اعتدال در اوپک معرفی می‌کرد، پس از مذاکره با کارتر عملاً در مسیر خواسته‌های نفتی دولت آمریکا قرار گرفت.

 

استقبال از شاه یا اعتراض به شاه؟ 

دوازدهمین سفر محمدرضا پهلوی به آمریکا، در ۲۳ آبان ۱۳۵۶ و به دعوت رسمی جیمی کارتر آغاز شد. این سفر برخلاف دیدارهای پیشین، با موج گسترده‌ای از اعتراض ایرانیان مقیم آمریکا، به‌ویژه دانشجویان، همراه بود. شاه و فرح در ۲۴آبان برای شرکت در مراسم استقبال رسمی به کاخ سفید رفتند؛ اما هم‌زمان با برگزاری مراسم، هزاران دانشجوی ایرانی در اعتراض به استبداد حکومت پهلوی و حمایت آمریکا از آن، مقابل کاخ سفید تجمع کرده بودند.

بر اساس گزارش نشریه پیام دانشجو، شمار معترضان بین دو تا پنج هزار نفر تخمین زده می‌شد. دانشجویان با ماسک‌هایی بر صورت، برای جلوگیری از شناسایی توسط ساواک، شعارهایی علیه شاه سر می‌دادند و با در دست داشتن پلاکاردهایی، به اختناق سیاسی و زندانیان سیاسی در ایران اعتراض می‌کردند. درگیری میان معترضان و پلیس آمریکا به پرتاب گاز اشک‌آور انجامید و گاز به محوطه کاخ سفید نیز سرایت کرد؛ به‌گونه‌ای که شاه، کارتر و دیگر حاضران در مراسم دچار سوزش چشم و ریزش اشک شدند.[9]

اما آنچه بیش از همه تناقض‌های حکومت پهلوی را آشکار کرد، تلاش شاه برای نمایش حمایت مردمی از خود بود. رژیم پهلوی از مدت‌ها قبل برای برگزاری تظاهراتی در حمایت از شاه برنامه‌ریزی کرده بود. به گزارش پیام دانشجو، هزاران نفر برای شرکت در این تجمع به واشنگتن آورده شده بودند و بخش قابل‌توجهی از آنان را دانشجویان نظامی ایرانی مشغول آموزش در پایگاه‌های آمریکا تشکیل می‌دادند. برای برخی از شرکت‌کنندگان، هزینه سفر، اقامت، غذا و حتی ۱۰۰ دلار پول توجیبی در نظر گرفته شده بود.[10]

روزنامه واشنگتن‌پست از قول یکی از شرکت‌کنندگان نوشت که او به دلیل بیکاری و نیاز مالی، پس از اطلاع از پرداخت ۱۰۰ دلار، تصمیم گرفته در تجمع شرکت کند. شبکه تلویزیونی سی‌بی‌اس نیز با نمایش اسکناس ۱۰۰ دلاری دریافتی یکی از این افراد، ماجرای پرداخت پول برای شرکت در تظاهرات را به اطلاع میلیون‌ها بیننده رساند. حتی برخی آگهی‌های استقبال از شاه که به نام انجمن‌های ایرانی در آمریکا منتشر شده بود، پس از بررسی رسانه‌ها، ساختگی از آب درآمد و مشخص شد هزینه آنها را دولت ایران پرداخته است.[11]

در چنین شرایطی، شاه برای نمایش محبوبیت خود در آمریکا به برگزاری تجمع‌های فرمایشی و پرداخت پول متوسل شده بود؛ همان روشی که سال‌ها در داخل ایران برای نمایش حمایت عمومی از حکومت به کار می‌گرفت. با این تفاوت که این بار، برخلاف مراسم‌های استقبال سازمان‌یافته در ایران، رسانه‌های آمریکایی امکان افشای پشت‌پرده این نمایش را پیدا کردند.

هم‌زمان با این اعتراضات، مطبوعات آمریکا نیز به انتشار گزارش‌هایی درباره وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران پرداختند. واشنگتن‌پست در مقاله‌ای با عنوان «شاه با لیستی از اسلحه روانه آمریکا می‌شود»، به نامه گروهی از ایرانیان سرشناس اشاره کرد که در آن خواستار انحلال ساواک، آزادی انتخابات و انجام تغییرات سیاسی شده بودند. وال‌استریت ژورنال نیز به مشکلات اقتصادی و سیاسی ایران و افزایش نارضایتی عمومی پرداخت. جیمز ای‌بیل، استاد دانشگاه تگزاس، در مقاله‌ای در کریسشن ساینس مانیتور، گزارشی از وضعیت سیاسی ایران منتشر کرد که دیدگاه‌های یکی از تحلیلگران مسائل ایران، جیمز ای. بیل، را در آستانه سفر پرسر‌وصدای شاه به ایالات متحده در اواسط ماه نوامبر منعکس می‌کرد. بیل نتیجه گرفته بود که ایران «به نظر می‌رسد واحه‌ای باثبات، پویا و پیشرو باشد»، اما واقعیت آن‌گونه که به نظر می‌رسید نبود. در واقع، بیل معتقد بود مخالفت با شاه در قالب بازگشت به اسلام خود را نشان می‌دهد. همچنین، به گفته او، «دولت قادر به کنترل نیروهای چریکی شهریِ مصممی نبود که دست به اقدامات تروریستی علیه رژیم می‌زدند.» او همچنین تورم شدید، هزینه‌های بیهوده، کمبود نیروی کار متخصص و افزایش شکاف درآمدی شهر و روستا را از مشکلات اساسی اقتصاد ایران برشمرد.[12]

در همین سفر، کارتر در سخنان استقبال خود بر روابط ویژه دو کشور و ضرورت گسترش همکاری‌های دفاعی و اقتصادی تأکید کرد. او از شاه به‌عنوان دوست دیرینه آمریکا یاد کرد و بر همکاری دو کشور برای حفظ صلح در خاورمیانه تأکید داشت.[13] در واقع، در همان لحظه‌ای که دانشجویان ایرانی در بیرون کاخ سفید از اختناق و شکنجه در ایران سخن می‌گفتند، رئیس‌جمهور آمریکا بر استمرار همکاری با حکومتی تأکید می‌کرد که بقای خود را تا حد زیادی مدیون حمایت واشنگتن بود.

دوازدهمین سفر شاه به آمریکا، تصویری متفاوت از رابطه او با این کشور را در معرض دید افکار عمومی قرار داد. پادشاهی که سال‌ها برای جلب حمایت رؤسای جمهور آمریکا به واشنگتن رفت‌وآمد کرده و در مسیر تأمین منافع این کشور، از قراردادهای تسلیحاتی تا سیاست نفتی، امتیاز داده بود، در آخرین سفرش با اعتراض مردمی روبه‌رو شد که از استبداد و وابستگی حکومتش به ستوه آمده بودند. شاه در واشنگتن همچنان از دوستی و روابط تاریخی با آمریکا سخن می‌گفت؛ اما دیگر نمی‌توانست صدای مخالفان خود را، حتی در برابر کاخ سفید، خاموش کند.

 

[1] پیام دانشجو، دی ۱۳۵۶، ص ۱۷

[2] Martin, Judith. (1977, November 15). "The Shah knows the way he ought to, he’s been here 11 times before". The Washington Post. Retrieved from: https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1977/11/15/the-shah-knows-the-way/17b87fae-7935-459a-8db8-91b12e14daba/

[3] پیام دانشجو، دی ۱۳۵۶، ص ۱۵

[4] Branigin, William. (1977, November 14). Shah heads for U.S. with arms list. The Washington Post. Retrieved from: https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1977/11/14/shah-heads-for-us-with-arms-list/3e5ab0af-a1bb-4d28-a00b-0c6f0f189c26/

[5] موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(۱۳۹۹)، صحیفه امام، ج۶، تهران: عروج، ص۱۵.

[6] اطلاعات ۲۳ / ۰۸ / ۱۳۵۶، ص ۲۵.

[7] United States. Department of State. Office of the Historian. (1977, November 16). Memorandum of conversation: "President's meeting with the Shah of Iran, November 16, 1977, 10:30 a.m. to 11:35 a.m., The Cabinet Room" (Document 139). In Foreign Relations of the United States, Vol. XXXVII: Energy Crisis, 1974–1980. U.S. Government Printing Office. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v37/d139

[8] Ibid.

[9] نشریه پیام دانشجو، دی‌ماه ۱۳۵۶، ص ۱۵.

[10] همان

[11] همان

[12] Wahlert, Matthew. H. (2011). Wishful thinking in foreign policy: A case study of the Carter administration and the Iranian revolution [Doctoral dissertation, Miami University]. OhioLINK Electronic Theses and Dissertations Center. http://rave.ohiolink.edu/etdc/view?acc_num=miami1323036660; Bill, James. (1977, November 9). Iran: Is the Shah pushing too fast? The Christian Science Monitor, p.16.

[13] اطلاعات، ۲۵ / ۰۸ / ۱۳۵۶، ص ۲۸.



«عده‌ای از عمال شاه خود را برای تظاهران آماده می‌کنند: پرچم ایران و آمریکا و عکس شاه در یک دست و در دست دیگر چماق و میله آهنین»؛ نشریه پیام دانشجو، دی‌ماه ۱۳۵۶

حضور ایرانیان معترض مقابل محوطه کاخ سفید در اعتراض به سفر محمدرضا پهلوی به آمریکا