اعتراض دانشجویان به میراث کودتا

در سال‌های پایانی دهه ۱۳۳۰، در حالی که فضای سیاسی داخل ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ امنیتی شده بود، دانشگاه‌های خارج از کشور به مرکز تجمع منتقدان رژیم پهلوی تبدیل شدند. بسیاری از جوانان و تحصیل‌کردگانی که سقوط دولت مصدق را از نزدیک دیده بودند، حکومت شاه را محصول دخالت خارجی می‌دانستند و آن را فاقد پشتوانه قانونی و مردمی می‌دیدند. در همین دوران هم، دربار پهلوی برای محکم کردن جای پای خود، مناصب کلیدی را میان حلقه نزدیکان و وفادارانش تقسیم کرده بود. نمونه بارز این رویه، فرستادن اردشیر زاهدی به عنوان سفیر به آمریکا و سپردن سرپرستی امور دانشجویان به او بود. اردشیر زاهدی هم میراث‌دار نام پدرش (سرلشکر زاهدی) به عنوان مجری کودتا بود و هم به دلیل ازدواج با دختر شاه، نماینده مستقیم دربار محسوب می‌شد.

در چنین شرایطی مقامات دولتی ایران که در فضای سانسورزده داخلی به نشنیدن صدای مخالف عادت کرده بودند، در مواجهه با دانشجویان خارج از کشور نیز تحمل نقد را نداشتند و همان روش‌های حذفی را دنبال می‌کردند. تصور کارگزاران شاه این بود که چون دولت آمریکا شریک کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ و حامی اصلی رژیم پهلوی است، پلیس آن کشور نیز باید بی‌چون‌وچرا در خدمت خواسته‌های سفارت ایران باشد و منتقدان را بلافاصله و به سرعت اخراج کند. وقتی هم که این انتظار با کاغذبازی‌ها و مقررات اداری پلیس آمریکا روبه‌رو می‌شد و امکان برخورد فیزیکی سریع فراهم نبود، مقامات سفارت به سراغ فشار مالی و تهدید معیشتی می‌رفتند. در نگاه دولتمردان رژیم پهلوی، بودجه عمومی و ارز تحصیلی نه حق قانونی دانشجو، بلکه لطفی از طرف رژیم بود که در صورت نافرمانی سیاسی باید قطع می‌شد.

سند زیر که گزارشی از یک جلسه دانشجویی در آبان ۱۳۳۹ در نیویورک است، ماجرای رویارویی محمد نخشب با اردشیر زاهدی و واکنش وی به این اعتراض را روایت می‌کند:
 

تاریخ سند: ۵ آبان‌ماه ۱۳۳۹

موضوع: فعالیت اعضای جبهه ملی

محل: آمریکا

سیدابوالقاسم رضوی از قول یکی از دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا اظهار داشته در جلسه اخیر انجمن دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا که با حضور آقای مهندس اردشیر زاهدی در نیویورک تشکیل گردیده بود، آقای اردشیر زاهدی قصد سخنرانی داشته‌اند، لیکن یک دانشجوی ایرانی به نام محمد نخشب* از جای برخاسته و ضمن ناسزاگویی به سفیرکبیر ایران اظهار داشته دانشجویان شما را به نمایندگی دولت ایران نمی‌شناسند و حکومت قانونی مردم ایران دولت دکتر مصدق بود، نه هیئت حاکمه فعلی، و شما که داماد پادشاه ایران هستید نمی‌توانید مدافع حقوق ایرانی‌ها در آمریکا باشید، و قصد تعرض به آقای اردشیر زاهدی را داشته است ولی آقای مهندس زاهدی که موقعیت را مناسب نمی‌بینند جلسه را ترک می‌کنند و سپس از دولت آمریکا اخراج دانشجوی مذکور را خواستار می‌شود ولی پلیس آمریکا به عنوان اینکه اخراج یک نفر خارجی از آمریکا دارای مقررات خاصی است از انجام آن شانه خالی می‌کند و فعلاً آقای مهندس اردشیر زاهدی برای قطع ارز تحصیلی دانشجوی مذکور اقداماتی نموده‌اند.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

*محمد نخشب در دهه ۱۳۲۰ «نهضت خداپرستان سوسیالیست» را بنیان‌گذاری کرد. سوسیالیسم نخشب بر پایه توحید استوار بود و نه اصول مادی. او تحقق سوسیالیسم را بر پایه خداپرستی می‌دانست و سوسیالیست‌های ماتریالیست را نقد می‌کرد. نخشب و دوستانش در دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت همه نیروی خود را برای پیشبرد روند ملی شدن نفت به‌کار گرفتند. نخشب پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به زندان افتاد، سپس در سال ۱۳۳۷ از سوی سازمان برنامه برای گذراندن یک دوره کارآموزی به آمریکا عزیمت کرد. او در آمریکا، شاخه‌ای از حزب مردم ایران را بنیان نهاد و در ادامه روند تحولات سیاسی ـ اجتماعی آن سال‌ها به جبهه ملی دوم و سوم پیوست.