محاصره بعد از تبعید

ماجرای حمله ساواک به بیت امام در سال ۱۳۴۶ و واکنش علمای قم

پس از تبعید امام خمینی از ترکیه به عراق در مهرماه ۱۳۴۴ و استقرار در حوزه علمیه نجف اشرف، تثبیت جایگاه مرجعیت و ادامه فعالیت‌های سیاسی ایشان در ایران، به حفظ ارتباط با حوزه علمیه قم وابسته بود.

ساواک هم که طی سه سال حضور امام خمینی در خارج از کشور، در نفوذ به بیت ایشان و بستن شریان‌های ارتباطی ناکام مانده بود، در پاییز ۱۳۴۶ روش تهاجمی تازه‌ای را در پیش گرفت تا پایگاه‌های منتسب به امام در قم را به‌طور کامل تعطیل کند. در اجرای همین طرح، روز ۲۲ آبان ۱۳۴۶ مأموران امنیتی، انتظامی و قضایی به‌طور هم‌زمان به خانه امام خمینی و مرکز علمی و کتابخانه نوبنیاد ایشان در قم یورش بردند و پس از مصادره هزاران جلد کتاب و انبوهی از اسناد و نوشته‌ها، هر دو مکان را پلمب کردند. روایت این رویداد در صفحات ۵۷۱ تا ۵۷۵ کتاب «الف لام خمینی» به قلم هدایت‌الله بهبودی آمده است. این کتابی در زمستان ۱۳۹۶ توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی منتشر شد.

معمای کتابخانه

ساواک در شهریورماه ۱۳۴۶ خبردار شد که خانه‌ای بزرگ روبه‌روی مدرسه حجتیه قم به آیت‌الله خمینی واگذار شده و ضمن تأسیس کتابخانه‌ای در آن، گروهی از مدرسان طرفدار او جلسه‌های درسی خود را آنجا تشکیل می‌دهند.[1]

با رسیدن این خبر، دستور داده شد اطلاعات بیشتری از رفت‌وآمدها و فعالیت مدرسان به‌دست آید و روشن شود که صاحب پیشین خانه چه کسی بوده؟ و آیا آن محل واقعاً کتابخانه است یا مدرس؟ «کتابخانه به نام کیست و برنامه تدریس در این محل به چه نحوی پی‌ریزی شده؟ مدرسین دائمی آن چه کسانی هستند و طلابی که در این مدرسه حضور می‌یابند، از چه قماشی هستند؟»[2]

سازمان اطلاعات و امنیت قم از آنچه که در داخل خانه آیت‌الله می‌گذشت، کم‌خبر بود. منابع این سازمان، تنها می‌توانستند از مجالس مناسبتی برپاشده در خانه خبرگیری کنند. در سال‌های پس از تبعید، تلاش ساواک برای نفوذ و کسب خبر از این خانه به‌جایی نرسیده بود. و اکنون محلی دیگر با ویژگی‌های تازه، به اسم کتابخانه و مدرس سر برآورده بود، و این برای دستگاه اطلاعاتی پذیرفتنی نبود.

کلاف سردرگم وجوهات

شکست اطلاعاتی ساواک، دست‌کم در مورد گردش وجوه شرعی و موفقیت نمایندگان آقای خمینی در قم و نجف برای پرداخت شهریه‌های طلاب، محرز بود. سه سال از تبعید می‌گذشت و این سازمان نتوانسته بود مانعی در رساندن پول به آیت‌الله خمینی در نجف ایجاد کند. با بسته شدن هر راه، راه‌های ابتکاری دیگری گشوده می‌شد. در این زمان کل شهریه توزیع‌شده بین محصلان علوم دینی نجف حدود یکصد و شصت هزار تومان بود.[3] این‌ها، به اضافه کنجکاوی تمام‌نشدنی ساواک برای دسترسی به دفتر وجوهات شرعی و احتمالاً کشف دستگاه تکثیر اعلامیه، موجب گردید که دستور مصادره اسناد و مدارک و کتاب‌های موجود در خانه آیت‌الله و کتابخانه تازه‌بنیانی که به اسم خود او شهرت یافته بود، داده شود.[4]

پلمب بیت و کتابخانه

بیست و دوم آبان ۱۳۴۶، به‌دستور نعمت‌الله نصیری، گروهی مرکب از مأموران ساواک، شهربانی و نماینده دادستانی قم ابتدا به خانه آقای خمینی در خیابان یخچال قاضی قم رفته، ۱۲۹۰ جلد کتاب به همراه اوراق موجود در این مکان را ضبط کردند و با نوشتن صورت‌جلسه‌ای آن را به امضاء سید احمد خمینی، حسن صانعی و علی‌اکبر اسلامی تربتی رساندند. سپس نوبت کتابخانه نوبنیاد رسید. همه هشت اتاق این محل لاک و مهر گردید و ۲۱۸۵ کتاب موجود در مخزن آن مصادره شد. در اینجا مجتبی تهرانی، مسئول کتابخانه، صورت‌جلسه تنظیمی را امضا کرد. مأمورانی از شهربانی قم در دو مکان گمارده شد تا از هر رفت‌وآمدی به داخل آن‌ها جلوگیری کنند.[5] تصمیم بر آن بود که ترددی به این دو جا نشود و یک‌بار برای همیشه تعطیل شوند.[6]

دو کیسه پر از مدارکی که می‌توانست برای دستگاه اطلاعاتی جذاب باشد، به تهران فرستاده شد تا وارسی گردد. به‌کارشناسان هم دستور دادند «تا خاتمه کار، بعدازظهرها و ایام تعطیل جهت این کار، به اداره مراجعه کنند.»[7]

واکنش علمای قم

محصلان علوم دینی قم این اقدام را ضربه‌ای سنگین برای فعالیت نمایندگان آیت‌الله خمینی در قم تلقی کردند و از این‌که آقایان گلپایگانی و شریعتمداری واکنش آشکاری به این تعدی نشان ندادند، معترض بودند. اما آقایان مرعشی نجفی و شیخ یحیی انصاری این کار ساواک را محکوم کردند. آیت‌الله مرعشی نجفی در جلسه درس خود از این رخداد یاد کرد و درحالی‌که اشک می‌ریخت به شاگردان خود گفت که نمی‌توانم درس را به‌پایان برم. جلسه در نیمه تعطیل شد. آقای انصاری از ابتدا بر سر درس حاضر نشد و علت آن را نیز بیان کرد.[8]

پیگیری کتاب‌های خطی

آخرین واکنش، که بیست روز پس از این حادثه روی نمود، مربوط به درخواست شیخ مرتضی حائری از ساواک قم بود. او خواستار بازگرداندن کتاب‌های خطی موجود در خانه آیت‌الله خمینی شد؛ و قرار شد کتاب‌ها را تحویل وی دهند و از تردد اشخاص به آن خانه جلوگیری نکنند. احمد مهران، رئیس ساواک قم، که خیلی زود جای حسین ترابی را گرفته بود، از حائری خواست تقاضایش را مکتوب کند. او ضمن ابلاغ موضوع به اداره کل سوم، مخالفت خود را با آمدوشد به خانه آیت‌الله یادآور گردید. «بسته بودن منزل و جلوگیری از ایاب و ذهاب اشخاص به منزل وی، روحیه طرفداران نامبرده را کاملاً متزلزل کرده است و این تقاضای اجازه رفت‌وآمد خود به‌منزله نقطه‌ضعف است و از طرفی صاحب منزل در نجف می‌باشد و دلیلی ندارد منزل مسکونی وی در قم کانون بحث و انتقاد باشد.»[9]

اسناد پنهان‌مانده

آنچه که پس از مصادره‌های یادشده لو رفت، کمتر از آن چیزی بود که محفوظ ماند. نام گروهی از افسران ارتش که پول قابل‌توجهی به نماینده آیت‌الله داده بودند، کشف نشد.[10] بخشی از مدارک مربوط به وجوهات نزد شهاب‌الدین اشراقی بود و بخش دیگر در خانه اسلامی تربتی. حسن صانعی گفت: «خوب شد منزل آقای شیخ علی‌اکبر اسلامی تربتی را بازرسی نکردند، زیرا اسامی کلیه افرادی که برای خمینی پول حواله می‌نمایند، در آنجا موجود است.»[11]

سانسور و کنترل مکاتبات

ساواک در اقدام پسین خود، حلقه محدودیت‌ها را تنگ‌تر کرد. تصمیم گرفته شد بر تمام مراسلات واردشده یا خارج‌شده مربوط به علی‌اکبر اسلامی تربتی نظارت کنند. گمان بر این بود که اگر رسید پول‌هایی که وی صادر می‌کند، به مقصد نرسد، افراد ذی‌ربط رفته‌رفته در پرداخت‌های بعدی دچار تردید خواهند شد و یا «احیاناً از بیم دستگیری متوحش خواهند شد و نتیجتاً از ارسال پول جهت خمینی خودداری خواهند کرد.»[12]

ابتکار شبکه شهریه

دستگاه امنیتی با هدف متلاشی کردن نظام پرداخت شهریه آیت‌الله خمینی، ناگهان با خبر تازه‌ای روبه‌رو گردید. حدود یک ماه پس از ضربه یادشده، ساواک قم اطلاع داد که «شهریه طلاب هر شهرستان، به‌وسیله یکی از روحانیان اهالی همان شهرستان که مقیم قم بوده، به طلاب پرداخت شده است.»[13] گویی در برابر هر کنش جبهه روبه‌رو، واکنشی متناسب با آن طراحی و اجرا می‌گردید. خبر دیگر آن بود که سید احمد خمینی هم در کار توزیع ماهیانه‌های محصلان علوم دینی دخالت دارد.[14]

ماه رمضان ۱۳۸۷ / ۱۲ آذر ۱۳۴۶ از راه رسیده بود. طلبه‌ها و تقسیم‌کنندگان شهریه، راهی شهرهای خود شده بودند. مسئولان ساواک، مبهوت از خبر اخیر، دستور دادند همه مقسمان دستگیر شوند. ماه مبارک باید تمام می‌شد. منتظر بازگشت آن‌ها ماندند.[15] دو تن از تقسیم‌کنندگان شهریه شناخته‌شده، پس از ماه مبارک رمضان، دستگیر و به تهران فرستاده شدند. آن‌ها تحت بازجویی، «متعهد شدند که شهر قم را ترک کنند.»[16] شیخ علی‌اکبر اسلامی تربتی را هم به ساواک خواندند و در مورد ادامه فعالیت‌هایش به او تذکر دادند. گویا «از او تعهد گرفته‌اند چنانچه اقدامی در این مورد بنماید تبعید خواهد شد.» حسن صانعی و عباس محفوظی نیز به ساواک احضار شدند و از دخالت در پرداخت شهریه منع گردیدند.