پرچم‌های نیمه‌افراشته برای معمار ویرانی

بازخوانی نقش آمریکا در اصلاحات ارضی ایران


پرچم‌های نیمه‌افراشته برای معمار ویرانی

در نخستین روز آذرماه ۱۳۴۲ (۲۲ نوامبر ۱۹۶۳)، خبر ترور جان اف.کندی در دالاس مخابره شد. در تهران، به دستور دربار، پرچم‌های سراسر کشور به حالت نیمه‌افراشته درآمد[1] و مجلس سنا نیز به نشانه سوگ رئیس‌جمهوری آمریکا تعطیل شد.[2] با این حال، در پس این سوگواری رسمی، واقعیت دیگری جریان داشت. چنان‌که در همان ایام در محافل سیاسی گفته می‌شد شاه از مرگ کندی شانس بزرگی آورده است، زیرا رئیس‌جمهور مقتول آمریکا میانه خوبی با او نداشت و شاه نیز تحمیل علی امینی به نخست‌وزیری را هرگز نبخشیده و کینه واشنگتن را در دل نگه داشته بود.[3]

محمدرضاشاه سال‌ها بعد در ویلای رامسر، با لحنی تند از رئیس‌جمهور پیشین آمریکا با عنوان «آن کندی ابله» یاد کرد که گمان می‌کرد امینی تنها منجی ایران است.[4] این تضاد آشکار میان عزای ظاهری رژیم و خرسندی باطنی دربار، گویای دورانی است که در آن، اجرای بی‌چون‌وچرای دستورهای کاخ سفید هم رژیم پهلوی را تحقیر کرد و هم با واژگون کردن ساختار سنتی تولید و کشاورزی، جامعه ایران را با بحرانی ماندگار روبه‌رو ساخت.

 

نسخه کاخ سفید برای تهران

ریشه مداخلات مستقیم دولت کندی در امور داخلی ایران به بن‌بست‌های اقتصادی و اجتماعی اواخر دهه ۱۳۳۰ بازمی‌گشت. در این دوران اقتصاد کشور در رکودی سنگین فرو رفته بود و بودجه دولت با کسری عظیمی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.[5] در چنین اوضاعی، در ژانویه ۱۹۶۱ دولت دموکرات جان اف. کندی در واشنگتن مستقر شد. استراتژیست‌های کاخ سفید معتقد بودند حکومت‌های استبدادی وابسته به غرب، به دلیل فساد و فقر گسترده، در معرض خطر سقوط و گرایش به کمونیسم هستند. از این رو کندی دکترین خود را بر پایه تحمیل اصلاحات کنترل‌شده از بالا بنا نهاد تا از وقوع انقلاب‌های مهارناپذیر از پایین پیشگیری کند.[6]

منطق آمریکایی‌ها در القای این برنامه‌ها ساده‌انگارانه بود. آن‌ها به شاه چنین تفهیم کرده بودند که اگر دهقانان صاحب زمین شوند، انگیزه کار پیدا می‌کنند و برای دفاع از مالکیت خود، سدی در برابر نفوذ اندیشه‌های اشتراکی خواهند ساخت.[7] نهایتاً هم نسخه‌ای که واشنگتن پیش‌تر در قالب طرح «اتحاد برای پیشرفت» در آمریکای لاتین برای مهار پیامدهای انقلاب کوبا آزموده بود، به عنوان دستورالعملی الزام‌آور پیش روی دربار پهلوی قرار گرفت.

 

تحمیل نخست‌وزیر

دولت کندی که از گزارش‌های واصل شده درباره بی‌ثباتی ایران به شدت نگران بود، برای به دست گرفتن مهار تحولات، تشکیل گروه‌های ویژه برای بازطراحی ساختار قدرت در تهران را پیش گرفت.[8] در همان مقطع، دولت ایران برای فرار از ورشکستگی و جبران کسری موازنه پرداخت‌ها، تقاضای یک وام ۳۵ میلیون دلاری از آمریکا کرد. مشاوران کندی پرداخت این وام را مشروط به اجرای اصلاحات مدنظر واشنگتن و گماردن چهره‌ای مورد اعتماد در راس دولت کردند.[9]

گزینه کاخ سفید، علی امینی بود. امینی سفیر پیشین ایران در واشنگتن بود که از قضا روابط بسیار نزدیکی با محافل حزب دموکرات داشت. با فشار و تهدید مستقیم کندی، شاه در اردیبهشت ۱۳۴۰ ناچار شد برخلاف میل باطنی خود، امینی را به نخست‌وزیری منصوب کند.[10] امینی در دوره‌های مختلف هم‌زمان در دولت مصدق، کابینه قوام و سپس دولت برآمده از کودتای زاهدی حضور داشت و اکنون نیز با حمایت همه‌جانبه کاخ سفید به قدرت بازمی‌گشت.[11] توجه واشنگتن به پیشبرد این برنامه تا حدی بود که حتی با دخالت کاخ سفید، سهم فروش نفت ایران در کنسرسیوم افزایش یافت تا درآمدهای حاصل از آن صرف مخارج طرح‌های دیکته‌شده شود.[12]

 

هرج‌ومرج در روستاها

ماموریت اصلی کابینه امینی، اجرای سریع لایحه اصلاحات ارضی در غیاب مجلسی بود که شاه آن را منحل کرده بود. سکان این تحول بنیادین به دست حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی سپرده شد. ارسنجانی چهره‌ای جنجالی در عرصه مطبوعات بود که به دلیل پیوندهای گذشته‌اش با شرکت نفت به «حسن نفتی» شهرت داشت. شیوه مدیریت ارسنجانی عاری از هرگونه محاسبات فنی و زیرساختی بود. او شبی در جمع روزنامه‌نگاران در پاسخ به اینکه تقسیم املاک چگونه بدون نقشه‌برداری و تعیین مساحت دقیق انجام خواهد شد، با خونسردی گفت: بوق تقسیم را از رادیو می‌زنیم، زارعین خودشان دیگر به مالک بهره نمی‌دهند و کار تمام می‌شود.[13]

این برخورد عوام‌گرایانه و شعاری، به سرعت ساختار تولید روستایی را دچار آشفتگی کرد. نتایج خسارت‌بار این طرح چنان زود آشکار شد که چند سال بعد، چهره‌های اصلی حکومت مسئولیت آن را به گردن یکدیگر می‌انداختند. امینی در خلوت خود ارسنجانی را مقصر تخریب کشاورزی مملکت می‌دانست و ادعا می‌کرد که شاه او را به کابینه تحمیل کرده است.[14] از سوی دیگر، اسدالله علم نیز ارسنجانی را متهم می‌کرد که کشاورزی کشور را فلج کرده و حتی جلوی توسعه کشت مکانیزه در استان فارس را هم گرفته است.[15]

 

تغییر بازی

محمدرضاشاه که موقعیت خود را در سایه نخست‌وزیری امینی و اقتدار ارسنجانی در خطر می‌دید، برای بازپس‌گیری ابتکار عمل، دست به ترفندهای پیچیده‌ای زد. او در داخل، با تحریک چاقوکشان و عناصر بدنام علیه دولت امینی و راه‌اندازی تشکلی از تکنوکرات‌های جوان به نام «کانون مترقی»، زمینه تضعیف دولت را چید.[16] نهایتاً هم شاه در فروردین ۱۳۴۱ شخصاً به آمریکا سفر کرد و به کندی تعهد داد که خودش تمام اصلاحات مدنظر آمریکا را با قدرتی بیشتر اجرا خواهد کرد.[17]

کندی با دریافت این تضمین‌ها، دست از حمایت امینی کشید و به شاه برای برکناری او چراغ سبز نشان داد. امینی در تیرماه ۱۳۴۱ به دلیل اختلاف بر سر بودجه ارتش و در پی قطع حمایت‌های مالی آمریکا استعفا داد و شاه بی‌درنگ اسدالله علم را مامور تشکیل کابینه کرد. شاه با مصادره شعارهای اصلاحی، در دی‌ماه ۱۳۴۱، لوایح شش‌گانه موسوم به «انقلاب سفید» را مطرح کرد. طرحی که در واقع بازتولید همان نسخه‌های کندی برای جلب نظر کاخ سفید و مهار نیروهای مخالف بود.[18] مخالفت‌های گسترده مراجع تقلید و در راس آن‌ها امام خمینی با این طرح‌ها _که آن‌ها را برنامه‌ای تحمیلی از سوی آمریکا برای نابودی کشاورزی نیم‌بند ایران و تبدیل کشور به بازار مصرف کالاهای غربی می‌دانستند_ در نهایت به کشتار خونین معترضان در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ انجامید و چهره خشن این اصلاحات تحمیلی را برملا کرد.[19]

 

فروپاشی خودکفایی

پیامدهای اقتصادی نسخه‌ای که توسط کارشناسانی چون والت روستو طراحی شده بود، به سرعت تراز تجاری کشور را دگرگون کرد.[20] با تقسیم نسنجیده اراضی و از میان رفتن نظام مدیریت سنتی آب و قنات‌ها، تولید داخلی سقوط کرد و بیش از ده هزار روستا از سکنه خالی یا ویران شد.[21] طراحان این سیاست بر این باور بودند که محصولات کشاورزی و دامی را می‌توان بسیار ارزان‌تر از هزینه تولید داخلی، از بازارهای خارجی خرید.[22]

از همین رو ایران که در تولید بسیاری از اقلام اساسی قابلیت تأمین نیازهای خود را داشت، به واردکننده بزرگ غلات و گوشت تبدیل شد. تنها از آمریکا سالانه دو میلیون تن گندم به ایران سرازیر می‌شد.[23] انبوه واردات چنان با ظرفیت بنادر کشور ناسازگار بود که در مقاطعی صدها کشتی تا ماه‌ها در بندرعباس در انتظار تخلیه می‌ماندند. در این مدت، محموله‌های غذایی در گرمای بنادر فاسد می‌شد و دولت ناچار بود علاوه بر پرداخت جریمه تأخیر سنگین (دموراژ) به شرکت‌های خارجی، مبلغی اضافی نیز بپردازد تا آنان بارهای گندیده را در اعماق دریا خالی کنند.[24]

 

دگردیسی طبقاتی و مهاجرت به حاشیه‌ها

با افول تولید روستایی، درآمد ماهانه یک خانوار کشاورز به ارقام ناچیزی میان هزار تا هزار و دویست ریال محدود شد. در نتیجه همین تنگنای معیشتی هم سیل مهاجرت دهقانان به پایتخت و مراکز استان‌ها آغاز شد. بررسی‌ها نشان داد که تنها ظرف پنج سال در دهه پنجاه، نزدیک به سه میلیون نفر به جمعیت تهران افزوده شد و حاشیه‌نشینی در قالب ده‌ها شهرک کپرنشین رشد کرد.[25]

دهقانانی که قرار بود بر اساس دکترین کندی به خرده‌مالکانی محافظه‌کار و مدافع سلطنت بدل شوند، به کارگران فصلی و روزمزد حاشیه کلان‌شهرها تبدیل شدند. جمعیتی حاشیه‌نشین که با افت درآمدهای نفتی در اواخر دهه پنجاه و تعطیلی کارگاه‌های ساختمانی، دیگر امکان بازگشت به روستاهای ویران‌شده خود را نداشتند.[26]

در همین نقطه بود که تناقض بزرگ دکترین کندی هویدا شد. اصلاحاتی که با هدف جلوگیری از اعتراض دهقانان به ایران تحمیل شده بود، ساختار کشاورزی کشور را از پای درآورد و با سرازیر کردن لایه‌های محروم به حاشیه شهرها، منجر به تشکیل توده‌هایی از طبقات ناراضی آسیب‌دیده‌ شد.

 

[1] اطلاعات، ۰۲ / ۰۹ / ۱۳۴۲، ص۱.

[2] اطلاعات، ۰۴ / ۰۹ / ۱۳۴۲، ص۱.

[3] فقیه حقانی، موسی (۱۳۹۷). یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار (تحولات نیم قرن تاریخ معاصر ایران از نگاه ابوالحسن عمیدی نوری)، ج۶، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ص۳۰۳.

[4] فقیه حقانی، موسی (۱۳۹۷). آخرین شاه آخرین دربار (ده سال پایانی رژیم پهلوی به روایت اسدالله خان علم)، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ص۱۳۳.

[5] هالیدی، فرد (۱۳۵۸). دیکتاتوری و توسعه سرمایه‌داری در ایران، ترجمه فضل‌الله نیک آیین، تهران: امیرکبیر، ص۳۴.

[6] رایت، رابرت (۱۳۹۹). مأمور ما در تهران (پشت پرده عملیات مخفی فرار شش آمریکایی در بحران گروگان‌گیری در تهران)، ترجمه محمد مظفرپور، تهران: امیرکبیر، ص۶۶.

[7] شهبازی، عبدالله (۱۳۹۵). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی (خاطرات حسین فردوست)، ج۱، تهران: اطلاعات، ص۲۷۳.

[8] مرکز اسناد انقلاب اسلامی (۱۳۹۲). نقد تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، ج۷، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۱۲۲.

[9] همان، ص۱۲۳.

[10] نظرپور، مهدی (۱۳۸۵). تاریخ سیاسی معاصر ایران، قم: زمزم هدایت، ص۱۳۳.

[11] نقد تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، ج۷، ص۱۲۴.

[12] معاونت سیاسی نمایندگی ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج (۱۳۷۳). رابطه سیاه (مروری بر روابط ایران و آمریکا)، تهران: نمایندگی ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج، ص۵۸.

[13] یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار، ج۶، ص۲۹۲.

[14] همان، ص۱۳۶.

[15] همان، ص۱۳۷.

[16] کاتوزیان، محمدعلی (همایون) (۱۳۶۸). اقتصاد سیاسی ایران_سلطنت محمدرضاشاه (استبداد و شبه مدرنیسم ۱۳۰۵-۱۳۵۷)، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: مرکز، ص۱۱۶.

[17] همان، ص۱۱۷.

[18] اقتصاد سیاسی ایران_سلطنت محمدرضاشاه، ص۱۱۸.

[19] مرکز اسناد انقلاب اسلامی (۱۳۹۲). نقد تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، ج۶، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۱۶۰.

[20] بشارتی، علی‌محمد (۱۳۸۰). پنجاه و هفت سال اسارت، ج۳، تهران: سوره مهر، ص۳۰۲.

[21] سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران (۱۳۵۸). درباره برنامه حزب توده ایران - درباره حزب دموکرات کردستان - درباره وقایع خونین سنندج، تهران: ناشر مولف، ص۳۲.

[22] شهسواری، ثریا (۱۳۷۸). اسناد فعالیت بهائیان در دوره‌ محمدرضا شاه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۱۳۱.

[23] ظهور و سقوط سلطنت پهلوی (خاطرات حسین فردوست)، ج۱، ص۲۷۵.

[24] همان.

[25] همان، ص۲۷۴.

[26] موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی (۱۳۸۳). مجموعه مقالات همایش سقوط، ج۱، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، صص۷۴-۷۵.