تلاش مردمی برای پشتیبانی از جبهه‌ها

روایتی از فراخوان شورای عالی پشتیبانی جنگ و جهاد مالی

شورای عالی پشتیبانی جنگ که در سال ۱۳۶۵ تشکیل شده بود، در سال ۱۳۶۶ برنامه جهاد مالی را با هدف جلب مشارکت مردم در تأمین نیازهای جنگ دنبال کرد. در ۲۵ آبان ۱۳۶۶، با اعلام نیازهای ضروری جبهه‌ها و تشریح راه‌های مشارکت عمومی، این برنامه وارد مرحله اجرایی شد. امام خمینی(ره) نیز با تقبل هزینه‌های ۵۰ رزمنده، پیشگامی خود را در این حرکت نشان دادند. در ادامه، با صدور بیانیه بسیج همگانی و جهاد مالی، زمینه مشارکت گسترده‌تر اقشار مختلف مردم در پشتیبانی از جبهه‌ها فراهم شد.[1]

پشتیبانی مردمی

در طول جنگ تحمیلی، تأمین نیازهای جبهه‌ها به یکی از مسائل مهم اداره کشور تبدیل شده بود. در کنار اعزام نیرو و فعالیت‌های نظامی، تهیه تجهیزات، امکانات و اقلام مورد نیاز رزمندگان نیز به منابع مالی و پشتیبانی گسترده‌ای نیاز داشت. در چنین شرایطی، مردم با اعتماد به مسئولان و روحانیت، بخشی از درآمد و دارایی خود را به جبهه‌ها اختصاص می‌دادند و از این طریق در پشتیبانی جنگ مشارکت می‌کردند. این کمک‌ها تنها به پرداخت پول محدود نبود و بخش‌هایی از جامعه با اهدای کالا و اقلام مورد نیاز نیز در این زمینه نقش داشتند. پشتیبانی جبهه‌ها به‌عنوان یکی از فعالیت‌هایی شناخته می‌شد که مردم بخشی از درآمد و اجناس خود را انفاق می‌کردند و با این اقدام احساس می‌کردند در دفاع مقدس حضوری مؤثر دارند.[2]

این مشارکت در شرایطی انجام می‌شد که کشور هم‌زمان با تأمین نیازهای جبهه‌ها، باید فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی خود را نیز حفظ می‌کرد. اداره جنگ به معنای متوقف کردن فعالیت کارخانه‌ها، طرح‌های عمرانی، خدمات و دیگر بخش‌های اقتصادی نبود، بلکه مدیریت منابع باید به‌گونه‌ای انجام می‌شد که هم نیازهای جبهه تأمین شود و هم چرخ اقتصاد کشور از حرکت نایستد. در این چارچوب، پشتیبانی مالی از جنگ بخشی از برنامه گسترده‌تر اداره کشور در شرایط جنگی بود. مسئولان تلاش داشتند با بررسی امکانات موجود، منابع مورد نیاز عملیات‌ها را تأمین کنند و در عین حال از ایجاد اختلال در فعالیت‌های اقتصادی جلوگیری شود. هاشمی رفسنجانی در جلسه با مسئولان لشکر ۱۰سیدالشهدا(ع) و ستادهای پشتیبانی جنگ، با اشاره به بررسی امکانات کشور و محاسبه هزینه‌های لازم برای ادامه عملیات‌ها، از تصمیم برای ایجاد تحول در شیوه پشتیبانی جنگ سخن گفته بود؛ تحولی که در آن مشارکت عمومی و استفاده از منابع داخلی جایگاه مهمی داشت.[3]

تصمیم شورای عالی پشتیبانی جنگ

شورای عالی پشتیبانی جنگ در سال‌های پایانی دفاع مقدس، مسئولیت هماهنگی و سامان‌دهی امکانات کشور برای پشتیبانی از جبهه‌ها را بر عهده داشت. این شورا با توجه به نیازهای جبهه‌ها، درباره چگونگی تأمین منابع و بهره‌گیری از امکانات موجود تصمیم‌گیری می‌کرد و در همین چارچوب، موضوعاتی همچون بسیج همگانی و جهاد مالی برای تأمین نیازهای جنگ در دستور کار آن قرار گرفت. یکی از اقدامات شورا، اعلام برنامه بسیج همگانی و جهاد مالی برای کمک به جنگ بود. این برنامه در قالب بیانیه‌ای ده‌ماده‌ای تنظیم شد و از مردم خواسته شد برای پشتیبانی از جبهه‌ها مشارکت کنند.[4]

۲۵ آبان ۱۳۶۶، هاشمی رفسنجانی در یادداشت روزانه خود از حضور در جلسه شورای عالی پشتیبانی جنگ در مقر آیت‌الله خامنه‌ای خبر داد و به تصمیم این شورا برای افتتاح حساب بانکی ویژه جهاد مالی اشاره کرد. او در شرح این نشست می‌نویسد: «دوشنبه ۲۵ آبان، [...] ساعت هشت و ربع در جلسه شورای عالی پشتیبانی جنگ در مقر آیت‌الله خامنه‌ای شرکت کردم. قرار شد حساب بانکی برای جهاد مالی با شماره ۵۵ به نام شورای عالی افتتاح شود.».[5]

این حساب با شماره ۵۵ در شعب بانک ملی سراسر کشور برای دریافت کمک‌های مردمی در نظر گرفته شد. آیت‌الله خامنه‌ای در تشریح جزئیات طرح اعلام کردند که هزینه خوراک، پوشاک و حقوق یک رزمنده بسیجی برای مدت سه ماه، ۲۰ هزار تومان برآورد شده است تا مردم متناسب با توان مالی خود، هزینه یک یا چند رزمنده را تقبل کنند. بر همین اساس، افراد می‌توانستند به اندازه توان مالی خود در این طرح مشارکت کنند و برای تسهیل کمک‌رسانی افرادی که امکان مراجعه به بانک را نداشتند، راه‌هایی مانند تحویل کمک‌ها در مساجد نیز پیش‌بینی شده بود. در این فراخوان تأکید شد که جهاد مالی جایگزین حضور در جبهه و جهاد با جان نیست، بلکه راهی برای مشارکت افرادی است که به دلایلی مانند بیماری، ازکارافتادگی یا محدودیت‌های خانوادگی امکان حضور مستقیم در جبهه را ندارند. در همین چارچوب، از دانشجویان و طلاب نیز خواسته شده بود برای اعزام به جبهه ثبت‌نام کنند و به‌صورت نوبتی در جبهه حضور یابند، بدون آنکه فعالیت دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه متوقف شود.[6]

در ادامه این روند، تأمین منابع و رسیدگی به مشکلات یگان‌های نظامی نیز در دستور کار جلسات مسئولان جنگ قرار داشت. در گزارش مربوط به یازدهم دی ۱۳۶۶، به حضور فرماندهان لشکرهای عمل‌کننده و طرح نیازها و کمبودهای آنان اشاره شده است. ضعف در بخش مهندسی، کاهش حمایت شوراهای پشتیبانی جنگ استان‌ها از لشکرها، کمبود پادگان و تأخیر در پرداخت حقوق سربازان، از جمله مشکلات مطرح‌شده در این نشست بود. هاشمی رفسنجانی نیز بر پیگیری این مسائل و تأمین منابع مورد نیاز برای تداوم عملیات‌ها تأکید کرد.[7]

پیشگامی امام

در کنار تصمیم‌های اجرایی شورای عالی پشتیبانی جنگ، حمایت امام خمینی (ره) از تأمین هزینه‌های جنگ و استفاده از منابع مالی کشور نیز در اسناد مربوط به آن دوره بازتاب یافته است. شورای عالی پشتیبانی جنگ برای تأمین هزینه‌های خود، با اجازه امام خمینی (ره) از بانک مرکزی نیز کمک گرفت.[8] همچنین در مجموعه اسناد و نامه‌های مربوط به شورای عالی پشتیبانی جنگ، بر لازم‌الاجرا بودن مصوبات این شورا تا پایان جنگ تأکید شده است.[9] حمایت امام خمینی (ره) از جهاد مالی، در شرایطی صورت می‌گرفت که تأمین هزینه‌های جنگ به همکاری بخش‌های مختلف کشور نیاز داشت.

در همان مقطع، آیت‌الله خامنه‌ای نیز در سخنان خود به اهمیت مشارکت مردم در جهاد مالی اشاره کردند. ایشان در خطبه‌های نمازجمعه ۲۹ آبان ۱۳۶۶، نمونه‌هایی از کمک‌های مردم را بازگو کردند که نشان می‌داد فراخوان جهاد مالی تنها یک تصمیم اداری نبود، بلکه با واکنش و همراهی اقشار مختلف جامعه روبه‌رو شده بود. در میان نمونه‌هایی که ایشان مطرح کردند، نامه یک مادر و دختر و نیز کمک مالی خانواده‌ای که دو فرزند خود را در جبهه از دست داده بود، جایگاه ویژه‌ای داشت. یکی از نمونه‌های مشارکت مردمی که در سخنان آیت‌الله خامنه‌ای بازتاب یافت، نامه مادری بود که همسر و فرزندانش در جبهه حضور داشتند. او در نامه خود از تصمیمش برای کمک به رزمندگان نوشته بود و توضیح داده بود که دو حلقه انگشتری، تمام زیورآلاتی بوده که در اختیار داشته است. این مادر همچنین پس‌اندازی را که برای تهیه لباس زمستانی فرزندانش کنار گذاشته بود، به جبهه اختصاص داده بود. در ادامه این نامه، دختر خانواده نیز اعلام کرده بود که می‌خواهد حلقه خود و پس‌انداز اندکش را برای کمک به رزمندگان اهدا کند.

آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به این نامه، از روحیه ایثار و آمادگی خانواده‌هایی سخن گفتند که با وجود حضور اعضای خانواده در جبهه، از اختصاص دارایی خود برای پشتیبانی از رزمندگان دریغ نمی‌کردند.[10]

استقبال مردم

چند سال پس از اجرای برنامه جهاد مالی، آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار کارگزاران نظام در ۲۳ مرداد ۱۳۷۰، با یادآوری استقبال مردم از این طرح، به حضور گسترده آنان در بانک‌ها برای واریز کمک‌های مالی اشاره کردند. ایشان در بخشی از سخنان خود گفتند: «پنج شش سال قبل به مردم می‌گفتیم که همه باید به‌عنوان جهاد مالی به جنگ کمک کنند؛ مردم هم مثل مور و ملخ به طرف بانک‌ها ریختند، تا به حساب مالی شورای عالی پشتیبانی جنگ پول بریزند.» این سخنان، تصویری از میزان استقبال مردم از فراخوان جهاد مالی در سال‌های پایانی جنگ ارائه می‌دهد.[11]

ایشان این رفتار را در شئون دیگر زندگی مردم هم روایت می‌کند و در ادامه بیانات خود درباره ضرورت جلب و حفظ اعتماد مردم، رفتار مسئولان در زندگی شخصی و نحوه استفاده از بیت‌المال را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری این اعتماد دانستند. ایشان در این زمینه فرمودند: «مردم باید به من و شما اعتماد داشته باشند. شما چگونه می‌خواهید محبت و اطمینان مردم را جلب کنید؟ مردم باید به من و شما اعتماد داشته باشند. اگر ما دنبال مسائل خودمان رفتیم، به فکر زندگی شخصی خودمان افتادیم، دنبال تجملات و تشریفاتمان رفتیم، در خرج کردن بیت‌المال هیچ حدی برای خودمان قائل نشدیم مگر حدی که دردسر قضایی درست بکند و هرچه توانستیم خرج کردیم، مگر اعتماد مردم باقی می‌ماند؟ مگر مردم کورند؟» ایشان همچنین با اشاره به روحیه نیروهای جوان در سال‌های نخست انقلاب، گفتند: «آن وقتی که جوان حزب‌اللهی ما به جهاد یا به سپاه یا به فلان وزارتخانه می‌رفت و به او می‌گفتند که چقدر حقوق می‌خواهی، می‌گفت این حرف‌ها چیست، مگر من برای حقوق آمده‌ام؟»[12]

گسترش پشتیبانی از جبهه‌ها

جهاد مالی در سال ۱۳۶۶ در چارچوب مجموعه‌ای از تصمیم‌های شورای عالی پشتیبانی جنگ برای افزایش توان پشتیبانی از جبهه‌ها به اجرا درآمد. پس از صدور بیانیه بسیج همگانی و جهاد مالی، نهادهای مختلف در تقویت مالی جبهه‌ها مشارکت کردند و بخشی از نیازهای پشتیبانی را برطرف ساختند. در کنار این اقدام، تصمیم‌های دیگری نیز برای تأمین نیروی انسانی و امکانات مورد نیاز جبهه‌ها اتخاذ شد؛ از جمله اعزام فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی به جبهه‌ها به جای انجام تعهد خدمت در مناطق محروم که با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی عملی شد.[13]

در کنار اقدامات نهادهای مسئول، مردم نیز با شیوه‌های مختلف در تأمین نیازهای جبهه‌ها مشارکت کردند. واریز کمک‌های نقدی به حساب ویژه شورای عالی پشتیبانی جنگ، اختصاص پس‌اندازها و اهدای دارایی‌های شخصی از جمله این اقدامات بود. خاطرات و اسناد مربوط به آن دوره، نمونه‌هایی از کمک خانواده‌های رزمندگان و شهدا را نیز ثبت کرده‌اند.[14]

تجربه‌های پیشین

استفاده از عنوان «جهاد مالی» برای دعوت مردم به مشارکت اقتصادی، پیش از دوران دفاع مقدس نیز سابقه داشت. در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، دولت دکتر مصدق برای تأمین منابع مالی و مقابله با فشارهای اقتصادی انگلستان، انتشار اوراق قرضه ملی را در دستور کار قرار داد و از مردم خواست با خرید این اوراق از دولت حمایت کنند. آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی نیز در پیامی، این مشارکت را نوعی جهاد مالی توصیف کرد و مردم را به همراهی با دولت ملی فراخواند. [15]

در این طرح، گروه‌های مختلف اجتماعی از جمله کارگران، کارمندان، دانشجویان، بازرگانان و زنان و مردان به خرید اوراق قرضه دعوت شدند. این اقدام با استقبال بخشی از مردم روبه‌رو شد؛ به‌طوری‌که حسن شمشیری[16] بیش از دو میلیون ریال اوراق خریداری کرد و در ۱۵ روز نخست انتشار نیز حدود ۷۰ میلیون ریال اوراق به فروش رسید.[17]