مشروعیت‌بخشی به اشغال
بازخوانی سفر نفیسی به اسرائیل و پروژه نفوذ فرهنگی
سعید نفیسی مئیر عزری اسرائیل رژیم صهیونیستی پهلوی دوم دانشگاه تهران کتابخانه مجلس محمدعلی فروغی جلال آل احمد
سعید نفیسی، نویسنده و از اساتید دانشگاه تهران، در ۲۳ آبان ۱۳۴۵ در تهران درگذشت. نام او بیشتر با پژوهش در تاریخ و ادبیات فارسی شناخته می‌شود. تصویری که سبب شده فصل تاریک و کمتر گفته‌شده زندگی او یعنی همراهی‌اش با پروژه نفوذ فرهنگی رژیم صهیونیستی در ایران عصر پهلوی دوم، در حاشیه بماند.
شکار نخبگان
یکی از اهداف مهم مئیر عزری، اولین نماینده سیاسی و سفیر اسرائیل در ایران، شکستن حصار انزوای رژیم صهیونیستی و تغییر نگاه و دیدگاه مسلمانان به اسرائیل بود. او در این راستا تلاش‌های فراوانی انجام داد. برای مثال، فراخوان سفر روزنامه‌نگاران و رهبران گروه‌های ایرانی به اسرائیل و نشان دادن پیشرفت‌های چشمگیر این رژیم در رشته‌های کشاورزی، دامپروری و پزشکی و بازتاب گسترده آنان در رسانه‌های ایران، بخشی از این برنامه بود. خود عزری اذعان دارد که: «در تلاش بودم نگرش سران دو کشور را به هم نزدیک کنم.»[1]
روند برقراری این ارتباطات دیپلماتیک در دهه ۱۹۵۰ میلادی، از پیام‌های ساده تبریک به دربار شاهنشاهی آغاز شد. این روند به‌سرعت هم به تعاملات استراتژیک میان مقامات اسرائیلی و لایه‌های مختلف قدرت در ایران (از دربار تا ارتش و دانشگاه) گسترش یافت و در نهایت به تثبیت حضور رسمی نمایندگان اسرائیل در ایران منجر شد. بدین منظور عزری اشاره می‌کند: «در پایان سال ۱۹۵۹ و آغاز سال ۱۹۶۰ سرآغاز دورانی است که دیدارهایم با شاهنشاه ایران نه با نام همراه بلکه با نام نماینده فرستاده یا سفیر اسرائیل در ایران انجام شده است.»[2]
از دیگر فعالیت‌های تبلیغی صهیونیست‌ها، اعزام دانشجویان و کارآموزان مسلمان ایرانی به فلسطین اشغالی، برقراری تورهای سیاحتی و دعوت شماری از استادان، روشنفکران و نویسندگان ایرانی برای سفر و بازدید از اسرائیل بود. این فعالیت‌های فرهنگی، علمی و ورزشی با هدف ایجاد زمینه‌های فکری، روانی و فرهنگی در جهت پذیرش اسرائیل از سوی مردم مسلمان ایران انجام می‌شد. در عرصه فرهنگ و دانشگاه، یکی از مهم‌ترین چهره‌هایی که در این راستا هدف قرار گرفت، سعید نفیسی بود که در آذر ۱۳۳۶ از طریق مئیر عزری و به دعوت وزارت خارجه اسرائیل، راهی فلسطین اشغالی شد.[3]
طعمه‌ای به نام سعید نفیسی
سعید نفیسی از اساتید شناخته‌شده دانشگاه تهران بود، بر چند زبان تسلط داشت و در دیگر دانشگاه‌های خاورمیانه و اروپا سابقه تدریس داشت. این ویژگی‌ها و جایگاه علمی او در میان دانشگاهیان، نظر مئیر عزری را جلب کرد تا با بهره‌گیری از وجهه علمی وی، به اهداف خود در راستای تطهیر و به رسمیت شناختن اسرائیل در میان جوامع فرهیخته دست یابد. مئیر عزری درباره دعوت از او برای دیدار از اسرائیل این‌چنین می‌گوید: «در گفتگویی که با وی داشتم با ته‌ریش زیبا و عینک پنسی همیشه بر چشمش و با برخوردی خوش چنین وانمود می‌کرد که نمی‌تواند دمی را بی‌خواندن و نوشتن بگذراند. درخواستم را به دیدار از اسرائیل به‌آسانی و با خوش‌رویی پذیرفت و بی‌دغدغه‌ای شاه را نیز برای این دیدار با خود همساز نمود.»[4]
بازدید نفیسی از اسرائیل با استقبال ویژه نمایندگان وزارت خارجه و دانشگاه عبری اورشلیم همراه بود. برنامه سفر او با بازدید از سازمان پژوهشی وایزمن، هیستدروت (سازمان انجمن‌های کارگران و کارمندان اسرائیل)، بیمارستان بیلینسون، بیت برل (آموزشگاه حزب کارگر در دهکده صوفیت)، خانه ویلفرید در کیبوتص میزراع و نهلال (دهکده نمونه و زادگاه موشه دایان) آغاز شد و با دانشگاه فنی تخنیون در حیفا، کارخانه کود شیمیایی، مزرعه‌های کشاورزی لاخیش، نمایشگاه آبادسازی زمین‌های بایر در اورشلیم و سرانجام بازدید از دانشکده خاورشناسی دانشگاه عبری پایان یافت. نفیسی در این سفر با رئیس‌جمهور اسرائیل و عزرا دانین، رایزن وزیر خارجه نیز دیدار کرد. اقامت او در هتل «دان» تل‌آویو و هتل «کینگ دیوید» اورشلیم بود؛ میهمانسرایی که از پنجره‌های آن، بخشی از اورشلیم دیده می‌شد. در جریان همین سفر، عزری پیشنهاد تشکیل «انجمن نهضت فرهنگی ایران و اسرائیل» را نیز با نفیسی مطرح کرد که با استقبال او مواجه شد و ارتباط و مکاتبه نفیسی با محافل صهیونیستی تا سال‌ها بعد ادامه یافت.[5]
ستایش اشغالگران
نفیسی چنان تحت تأثیر پذیرایی میزبانان اسرائیلی قرار گرفت که در جریان این سفر در سال ۱۳۳۶ شمسی، قطعه شعری با عنوان «گل امید» و «یادگار سفر اسرائیل» در تمجید و تجلیل از رژیم صهیونیستی سرود و به اشغالگران تقدیم کرد:
در اینجا نوبهاران با هزاران جلوه رنگ زندگی دارد
در آنجا باد سرسختِ زمستان دانۀ اندوه می‌کارد
در اینجا ماه بر دندانه‌های قصر شادی، نور می‌ریزد
در آنجا سایۀ مهتاب بر ویرانه‌ها، با ظلمت و غم‌ها می‌آمیزد
در اینجا با همه ناآشنایی‌ها صفا دارند
در آنجا دوستان بیگانه از خویشند، بدعهد و خطاکارند
نفیسی در این شعر، با واژه «اینجا» به اسرائیل اشاره می‌کند که زندگی در آن هزار جلوه رنگارنگ و پر از شادی دارد و در مقابل، با واژه «آنجا» به وطن خودش ایران اشاره می‌کند و آن را ویرانه‌ای ظلمانی و مردمان ایران را «بدعهد و خطاکار» می‌خواند.[6]
او همچنین هم‌راستا با تفکرات دیوید بن‌گوریون و گلدا مایر که فلسطین را «کویری بی‌مردم برای مردمی بی‌سرزمین» می‌خواندند، در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۳۶ یادداشتی با عنوان «یادبود سفر به اسرائیل» از خود به یادگار گذاشت که در آن از سرزمین فلسطین به‌عنوان «یک توده خاک» و از اسرائیل به‌عنوان «تمدنی بر ویرانه فلسطین» یاد کرد. نفیسی در این نوشته، نظریه خود را این‌گونه تکمیل می‌کند: «مشکلات کشور اسرائیل امروز در جهان متمدن، یکی از مهم‌ترین مسائل جهان است. سرزمینی که نُه سال پیش (قبل از تأسیس اسرائیل) یک توده خاک از آسیا بود که در آن قدری بیش از یک میلیون مردم سیه‌روزگار واپس‌رانده زندگی می‌کردند. [...] تا چندی پیش جز سرزمین بایر خشکی نبود؛ اینک خانه‌ها، کارخانه‌ها، بنگاه‌های علمی، مدارس، بیمارستان‌ها، شهرها، مؤسسات فرهنگی، گویی در اندک مدت از زمین روییده‌اند.»[7]
نفیسی در حالی سرزمین فلسطین را بیابانی خشک و «توده خاک» می‌نامد که به شکلی تعمدی چشم خود را بر شهرها و بندرهای بزرگ و تاریخی چون یافا، حیفا و عکّا و باغستان‌های سرسبز زیتون و مرکبات فلسطین (که از بزرگ‌ترین صادرکنندگان مرکبات دنیای آن روز بود) می‌بندد و نادیده می‌گیرد که چگونه در همان سال‌ها، یک میلیون و چهارصد هزار فلسطینی به دست مهاجمان صهیونیست از خانه و سرزمین خود رانده شده و جایشان را مهاجران اشغالگر گرفته‌اند.[8]
علاوه بر این، او در یادداشت خود به پیروی از تئوری باستان‌گرایی محمدعلی فروغی، تلاش کرد تا بنی‌اسرائیل را ساکنان اصلی سرزمین فلسطین معرفی کند و بر رابطه تاریخی جعلی میان ایران باستان و قوم یهود صحه بگذارد.[9] اوج این ستایش‌گری در مقدمه نفیسی بر کتاب اسرائیل (نوشته کارتار یواس) نمایان است؛ جایی که نفیسی در تمجید از این رژیم می‌نویسد: «کشور اسرائیل در این سال‌های نزدیک به ما در اندک مدتی پیشرفتی چنان شایان کرده است که هر کس از آن آگاه شده در شگفت مانده است. این کشور کوچکی که بیست‌ویک هزار کیلومتر مربع مساحت و یک میلیون و ششصد و بیست‌ونه هزار نفر جمعیت دارد امروز یکی از آبادترین و پرنعمت‌ترین کشورهای جهان شده و کارهای بزرگی در آن به پایان رسیده است که بحق باید سرمشق کشورهای دیگری که همان وضع جغرافیایی و اجتماعی را دارند قرار بگیرد.»[10] این در حالی است که مساحت سرزمین فلسطین تقریباً بیست‌وهفت هزار کیلومتر مربع است و نفیسی در این مقدمه، مساحت مورد نظر خود را مطابق با خواست صهیونیست‌ها و بدون احتساب کرانه باختری و نوار غزه بیان کرده است.
ریشه‌های سرسپردگی
سرسپردگی سعید نفیسی در برابر اسرائیل که او را به وادی تحریف و جعل تاریخ کشاند، ریشه در پیشینه خانوادگی او داشت که در منابع مختلف به عنوان فردی «یهودی‌الاصل» شناخته شده بود. نفوذ این شبکه تا جایی بود که حتی در جرایم آشکار نیز به کمک او می‌آمد. در سال ۱۳۲۳، نفیسی که مسئول بخش کتب خطی کتابخانه مجلس بود، اقدام به سرقت ۷۸ جلد کتاب خطی نفیس کرد. عبدالحسین حائری، رئیس بعدی کتابخانه مجلس، در روایت آن ماجرا اشاره می‌کند که چگونه هویت یهودی نفیسی باعث تبرئه او از این جرم شد: «یکی از کارکنان کتابخانه از این جریان (سرقت) باخبر می‌شود و به من اطلاع می‌دهد. متعاقباً با حکم قضایی خانه نفیسی مورد تفتیش قرار می‌گیرد و ۷۸ مجلد از کتاب‌های خطی در منزلش یافت می‌شود. در آن زمان، دادگستری وقت نه‌تنها ایشان را دستگیر نکرد، بلکه تطهیر هم نمود و تحت عنوان جنون کتاب ایشان را تبرئه کرد. می‌دانید که این آقا یهودی‌الاصل بود.»[11]
مئیر عزری نیز در دیدار اولیه خود با نفیسی، به دیدگاه‌های خاص او نسبت به انبیای بنی‌اسرائیل پی می‌برد و آن را چنین توصیف می‌کند: «او را مردی خداشناس و روشن‌اندیش می‌شناختم، موسی را پیشوایی دگرگون‌کننده می‌خواند، مردی که با اندیشه نوین خود به هستی رنگی تازه بخشید. دلاوری و بینش داود را بیش از افسانه می‌دانست، خرد و برابری‌خواهی سلیمان را پایه و ریشه آزادی در جهان می‌دانست، همان‌گونه که مسیح را چکیده مهر و دوستی می‌شناخت.» عزری در کتاب خاطرات خود با عنوان کیست از شما از تمامی قوم او که در سال ۲۰۰۱ میلادی (۱۳۸۰ شمسی) منتشر شد، به صراحت سعید نفیسی را یهودی‌الاصل خوانده و از او به عنوان دوست پایدار اسرائیل یاد کرده است.[12]
نفیسی همچنین در راستای تقابل با فرهنگ ایرانی_اسلامی، در رأس علاقه‌مندان به طرح «تغییر خط فارسی» قرار داشت. طرحی که در سال ۱۳۴۴ مورد نکوهش محسن پزشک‌پور، بنیان‌گذار و رهبر حزب ناسیونالیستی «پان‌ایرانیست» قرار گرفت. پزشک‌پور در واکاوی چرایی این اقدام، به پیشینه نفیسی اشاره کرد که: «عقیده او قبلاً دین جهود داشت و سپس تغییر مذهب داده، مسلمان شد. بدین ترتیب چنین به نظر می‌رسد که یهودیان در ردیف ایرانیان اصیل که به وحدت ملی ایران یاری می‌رسانند، جای نمی‌گرفتند.»[13]
فرجام پروژه صهیونیسم
تلاش‌های مئیر عزری در توسعه روابط میان نمایندگی اسرائیل و نخبگان ایران برای مهندسی ادراک جامعه، تنها به سعید نفیسی محدود نمی‌شد. او کوشید با بهره‌گیری از چهره‌های دیگری چون بدیع‌الزمان فروزانفر و عباس شاهنده، بستری برای ترویج دیدگاه‌های مطلوب صهیونیستی و کسب آبرو برای اسرائیل در میان اصحاب قلم ایجاد کند. با این حال، این پروژه همواره با موانع جدی در محیط روشنفکری ایران روبه‌رو بود. برخلاف رویکرد نخبگان همسو، جریان منتقد به نمایندگی از جلال آل‌احمد در سفرنامه افشاگرانه سفر به ولایت عزرائیل با ارائه گزارشی از واقعیت‌های میدانی اشغال فلسطین، روایت‌های رسمی و تبلیغاتی عزری را چنان به چالش کشید که عزری در کتاب خاطراتش به‌طرز ناشیانه‌ای از کنار نام آل‌احمد عبور کرد. این تضاد رویکردها، در نهایت نشان‌دهنده شکست تلاش‌های اسرائیل برای یکپارچه‌سازی دیدگاه نخبگان فرهنگی ایران و تسلیم کردن آنان در برابر پروژه صهیونیسم بود.[14]
[1] عزری، مئیر (۱۳۷۹). کیست از شما از تمامی قوم او، ترجمه ابراهام حاخامی، اورشلیم، ویراستار: بزرگ امید، ص۶۸.
[2] همان، ص۲۱۷.
[3] تقی‌پور، محمدتقی (۱۳۸۳). «ایران، اسرائیل و سقوط رژیم پهلوی»، در: مجموعه مقالات همایش سقوط، جلد ۱، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ص۱۲۰.
[4] همان، ص۲۷۸.
[5] کیست از شما از تمامی قوم او، صص۲۷۸-۲۷۹؛ همچنین بنگرید به: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، کد مطلب:4ngqem3o
[6] ایران، اسرائیل و سقوط رژیم پهلوی، ص۱۲۰.
[7] همان، ص۱۲۱.
[8] مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، کد مطلب:4ngqem3o
[9] همان.
[10] سلطانشاهی، علیرضا (1386). از جولانگاه استر تا وادی صهیون، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری بنیاد تاریخ‌پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، ص۸۴.
[11] سلطانشاهی، علیرضا (۱۳۹۸). اسرائیلیات تاریخی، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری بنیاد تاریخ‌پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، ص۲۰.
[12] کیست از شما از تمامی قوم او، ص۲۷۸.
[13] شاهدی، مظفر (۱۳۸۹). حزب پان ایرانیست، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ص۹۱.
[14] از جولانگاه استر تا وادی صهیون، صص۸۴-۸۵.
نظرات