میراث جنگ سرد علیه ایران

ماجرای تأسیس رادیو آزادی و آغاز جنگ رسانه‌ای علیه ایران

۱۲ آبان ۱۳۷۷ (۳ نوامبر ۱۹۹۸ میلادی) اعتراض ایران به راه‌اندازی و پخش برنامه فارسی رادیو «آزادی» و استقرار آن در پراگ (چک) صورت گرفت. در این روز، ایران در اعتراض به اقدام دولت چک مبنی بر دادن مجوز به ایالات متحده برای آغاز پخش برنامه‌های رادیویی علیه ایران از خاک آن کشور، سفیر خود، سید غفار (جعفر) هاشمی را از پراگ فراخواند. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام کرد که تهران برای نشان دادن ناخرسندی خود از این اقدام که آن را دخالت در امور داخلی خود می‌داند، سطح روابط اقتصادی و سیاسی‌اش را با جمهوری چک کاهش خواهد داد.[1]

راه‌اندازی بخش فارسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در پاییز ۱۳۷۷ (۱۹۹۸ میلادی)، فصل تازه‌ای در فعالیت رسانه‌های برون‌مرزی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران گشود. این شبکه که پیش‌تر در دوران جنگ سرد با هدف اثرگذاری بر افکار عمومی کشورهای بلوک شرق فعالیت می‌کرد، پس از پایان جنگ سرد نیز به کار خود ادامه داد و دامنه برنامه‌هایش را به مناطقی از جمله ایران گسترش داد. آغاز پخش برنامه‌های فارسی این رادیو از پراگ، در شرایطی صورت گرفت که روابط ایران و آمریکا همچنان تحت تأثیر اختلاف‌های سیاسی و رویکردهای متعارض دو کشور قرار داشت.[2]

از جنگ سرد تا پراگ

رادیو اروپای آزاد و رادیو آزادی در بستر رقابت‌های سیاسی و تبلیغاتی دوران جنگ سرد شکل گرفتند. رادیو اروپای آزاد در سال ۱۹۴۹ میلادی (۱۳۲۸ شمسی) و رادیو آزادی در سال ۱۹۵۱ میلادی (۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ شمسی) تأسیس شدند و هر یک مأموریت رسانه‌ای خود را در مناطق مختلفی دنبال می‌کردند. رادیو اروپای آزاد بیشتر کشورهای اروپای شرقی و جنوب شرقی را هدف قرار داده بود و رادیو آزادی نیز با هدف گسترش دامنه فعالیت‌ها به قفقاز، آسیای مرکزی و خاورمیانه ایجاد شد. این دو شبکه در سال ۱۹۷۵ میلادی (۱۳۵۴ شمسی) با یکدیگر ادغام شدند و فعالیت خود را با عنوان رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی ادامه دادند.[3]

پس از فروپاشی بلوک شرق، ادامه فعالیت این شبکه با مأموریت تازه‌ای توجیه شد. انتقال مرکز رادیو از مونیخ به پراگ نیز در همین دوره صورت گرفت. در سال ۱۹۹۴ میلادی (۱۳۷۳ شمسی)، بیل کلینتون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، با درخواست واسلاو هاول، رئیس‌جمهور جمهوری چک، برای انتقال مرکز رادیو به پراگ موافقت کرد و این جابه‌جایی در سال ۱۹۹۵ میلادی (۱۳۷۴ شمسی) عملی شد. استقرار مرکز در پراگ، ضمن تغییر موقعیت جغرافیایی شبکه، امکان ادامه فعالیت آن در فضای سیاسی پس از جنگ سرد را هم فراهم کرد.[4]

آغاز پخش برنامه‌های فارسی

با انتقال مرکز رادیو به پراگ، برنامه‌های این شبکه برای ایران و عراق نیز گسترش یافت. نخستین برنامه‌های بخش فارسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در مهر ۱۳۷۷ (اکتبر ۱۹۹۸ میلادی) آغاز شد؛ اقدامی که در ادامه تغییرات فعالیت رسانه‌ای آمریکا پس از پایان جنگ سرد قرار می‌گرفت. این شبکه با تکیه بر تجربه چند دهه فعالیت در کشورهای اروپای شرقی، به دنبال ایجاد ارتباط مستقیم با مخاطبان فارسی‌زبان بود.[5]

راه‌اندازی بخش فارسی در شرایطی انجام شد که موضوع تأمین مالی و ماهیت سازمانی رادیو آزادی نیز مورد توجه قرار داشت. این شبکه خود را رسانه‌ای بین‌المللی و غیرانتفاعی معرفی می‌کرد، اما هزینه‌های فعالیت آن از محل بودجه دولت آمریکا تأمین می‌شد. همین موضوع، از همان آغاز، پرسش‌هایی درباره نسبت میان فعالیت رسانه‌ای شبکه و سیاست خارجی واشنگتن مطرح می‌کرد؛ به‌ویژه آنکه مخاطبان فارسی‌زبان آن در کشوری قرار داشتند که روابط پرتنشی با آمریکا تجربه می‌کرد. در آستانه آغاز فعالیت این بخش، موضوع استقرار شبکه در جمهوری چک به یکی از محورهای توجه مقام‌های ایرانی تبدیل شد. سفارت ایران در پراگ، در کنار سفارت عراق، اعتراض خود را نسبت به این طرح به وزارت امور خارجه جمهوری چک اعلام کرد. در همان دوره، سفیر ایران در جمهوری چک، سید غفار هاشمی، با اوتو پیک، معاون وزیر امور خارجه این کشور، دیدار کرد و موضوع راه‌اندازی رادیو آزادی در گفت‌وگوهای دو طرف مطرح شد. این تحرکات نشان می‌داد که آغاز به کار شبکه صرفاً مسئله‌ای رسانه‌ای تلقی نمی‌شد و ابعاد سیاسی و دیپلماتیک نیز پیدا کرده بود.[6]

تأمین مالی

بحث درباره منابع مالی رادیو آزادی، بخش مهمی از واکنش‌ها به آغاز فعالیت فارسی آن را شکل داد. در اسناد و بررسی‌های مربوط به سیاست‌های آمریکا، ایجاد یک رادیوی فارسی‌زبان در چارچوب اعتبارات مربوط به سخن‌پراکنی خارجی مطرح شده بود. در سال ۱۹۹۸ میلادی (۱۳۷۷ شمسی)، موضوع تأسیس این بخش و اختصاص بودجه اولیه چهار میلیون دلاری برای آن در گزارش‌های مرتبط با مصوبات و بررسی‌های کنگره آمریکا بازتاب یافت. آغاز پخش برنامه‌ها در ۳۱ اکتبر ۱۹۹۸ میلادی (۹ آبان ۱۳۷۷ شمسی) از پراگ، این تصمیم را وارد مرحله اجرا کرد.[7]

در ایران، تأمین مالی این شبکه از سوی آمریکا با تردید و انتقاد روبه‌رو شد. منتقدان، ایجاد یک بخش فارسی‌زبان را جدا از سیاست کلی واشنگتن در قبال جمهوری اسلامی ارزیابی نمی‌کردند و آن را بخشی از تلاش‌های آمریکا برای اثرگذاری بر فضای سیاسی و افکار عمومی ایران می‌دانستند. در چنین برداشتی، مسئله اصلی تنها محتوای برنامه‌های رادیویی نبود، بلکه ارتباط میان منابع مالی، ساختار اداره شبکه و اهداف سیاسی حامیان آن نیز اهمیت داشت.[8]

مأموریت اعلام‌شده

رادیو آزادی در معرفی خود، بر انتشار اطلاعات و دیدگاه‌ها و حمایت از ارزش‌ها و نهادهای دموکراتیک تأکید داشت. این شبکه در ادامه فعالیت‌های بین‌المللی خود، برنامه‌هایی به زبان‌های گوناگون تولید می‌کرد و مدعی بود که مخاطبان گسترده‌ای در نقاط مختلف جهان دارد. در گزارش‌های مربوط به این شبکه، از پخش برنامه به ۲۵ زبان و برخورداری از حدود ۲۰ میلیون شنونده در سراسر جهان سخن گفته شده بود؛ آماری که در معرفی گستره فعالیت‌های آن مورد استفاده قرار می‌گرفت.[9]

با وجود این، مأموریت اعلام‌شده شبکه با ارزیابی منتقدان ایرانی از فعالیت آن تفاوت داشت. از نگاه منتقدان، تأکید بر دموکراسی و اطلاع‌رسانی را نمی‌شد جدا از سابقه شکل‌گیری رادیو اروپای آزاد و رادیو آزادی، منابع مالی آن‌ها و نقش این رسانه‌ها در رقابت‌های سیاسی دوران جنگ سرد بررسی کرد. به همین دلیل، آغاز پخش برنامه‌های فارسی نیز در امتداد همان سابقه تاریخی تفسیر می‌شد؛ سابقه‌ای که در آن رسانه‌های برون‌مرزی به ابزاری برای اثرگذاری بر افکار عمومی کشورهای هدف تبدیل شده بودند.[10]

تغییر شرایط بین‌المللی پس از فروپاشی اتحاد شوروی، به پایان فعالیت رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی منجر نشد. این شبکه به فعالیت خود ادامه داد و مأموریتش را با تأکید بر اطلاع‌رسانی، ارزش‌های دموکراتیک و اقتصاد بازار آزاد توضیح داد. در این دوره، انتقال مرکز به پراگ و گسترش فعالیت‌ها به مناطق خارج از اروپای شرقی، از جمله ایران، نشان می‌داد که پایان جنگ سرد لزوماً به معنای کنار گذاشتن ابزارهای رسانه‌ای در سیاست خارجی آمریکا نیست.[11]

بازتاب فعالیت در ایران

آغاز برنامه‌های فارسی رادیو آزادی با واکنش مطبوعات ایران همراه شد. در روزهای نخست فعالیت شبکه، نگرانی از نقش آمریکا در تأمین هزینه‌های آن و محتوای برنامه‌های فارسی، در مطالب انتقادی بازتاب یافت. در یکی از این موضع‌گیری‌ها آمده بود: «اینک صدای اروپای آزاد با اشاره سازمان جاسوسی آمریکا و از محل اعتبار کنگره آمریکا علیه ایران تجهیز شده است.» این عبارت، بازتاب‌دهنده نگرانی‌هایی بود که درباره استقلال رسانه‌ای شبکه و ارتباط آن با سیاست‌های آمریکا مطرح می‌شد. در همان واکنش‌ها، به برنامه روزانه فارسی شبکه و استفاده از گویندگان و نویسندگان پیشین رادیو بی‌بی‌سی و مخالفان جمهوری اسلامی اشاره شده بود. منتقدان، این ترکیب را نشانه‌ای از جهت‌گیری سیاسی رادیو آزادی می‌دانستند و درباره تأثیر آن بر فضای رسانه‌ای ایران هشدار می‌دادند. در این چارچوب، راه‌اندازی شبکه نه به‌عنوان گسترش صرف برنامه‌های فارسی، بلکه به‌عنوان اقدامی در پیوند با اختلاف‌های سیاسی ایران و آمریکا بررسی می‌شد. یکی از محورهای انتقاد، استقرار مرکز رادیو در پراگ و پیامدهای احتمالی آن برای روابط ایران و جمهوری چک بود. در پایان یکی از موضع‌گیری‌های منتشرشده در آن زمان آمده بود: «گفتگوی سیاسی ایران و چک باید دربرگیرنده این موضوع مهم باشد که تهران تبدیل شدن پراگ به استودیوی حملات تروریستی علیه ایران را تحمل نخواهد کرد و اگر پراگ قرار است کانون تهاجم علیه ایران باشد، باید آمادگی تحمل آزردگی مردم ایران را داشته باشد.» این عبارت، شدت مخالفت با فعالیت شبکه و نگرانی از تبدیل شدن خاک یک کشور اروپایی به پایگاه رسانه‌ای علیه ایران را نشان می‌داد.[12]

ابزار آمریکایی

در سال‌های پایانی دهه ۱۳۷۰ شمسی (۱۹۹۰ میلادی)، روابط ایران و آمریکا همچنان با اختلاف‌های جدی سیاسی همراه بود. در چنین فضایی، ایجاد رسانه‌ای فارسی‌زبان با بودجه آمریکا نمی‌توانست صرفاً به‌عنوان یک تحول فنی یا رسانه‌ای ارزیابی شود. بخشی از حساسیت‌ها به این مسئله بازمی‌گشت که شبکه‌ای مستقر در خارج از ایران، با حمایت مالی دولت آمریکا، قرار بود اخبار و تحلیل‌های مرتبط با ایران را برای مخاطبان داخل کشور پخش کند. از این منظر، فعالیت رادیو آزادی در امتداد رقابت سیاسی دو کشور قرار می‌گرفت.[13]

در ارزیابی‌های انتقادی از سیاست خارجی آمریکا، ابزارهای رسانه‌ای در کنار سایر شیوه‌های اعمال نفوذ مورد توجه قرار می‌گرفتند. رسانه‌های برون‌مرزی این امکان را داشتند که روایت‌های خاصی از رویدادهای داخلی کشورها ارائه کنند، برخی موضوعات را برجسته سازند و بر نحوه برداشت مخاطبان از تحولات سیاسی اثر بگذارند. از همین رو، راه‌اندازی بخش فارسی رادیو آزادی برای منتقدان ایرانی فقط آغاز یک برنامه رادیویی تازه نبود، بلکه اقدامی مرتبط با رقابت بر سر روایت رویدادها و جهت‌دهی به افکار عمومی به شمار می‌رفت.[14]

در این میان، جایگاه جمهوری چک نیز اهمیت داشت. استقرار مرکز رادیو در پراگ، این کشور را به محل فعالیت رسانه‌ای تبدیل می‌کرد که برنامه‌های آن بخش‌هایی از جهان، از جمله ایران، را هدف قرار می‌داد. اعتراض‌های دیپلماتیک ایران در آستانه آغاز فعالیت بخش فارسی، نشان‌دهنده حساسیت تهران نسبت به پیامدهای این تصمیم بود. این اعتراض‌ها در شرایطی مطرح می‌شد که ایران، میزبانی یک کشور اروپایی از شبکه‌ای با حمایت مالی آمریکا را مسئله‌ای فراتر از مناسبات عادی رسانه‌ای می‌دانست.[15]

به بهانهٔ آزادی

در سال‌های بعد، انتقاد از فعالیت رادیو آزادی در سخنان رسمی نیز بازتاب پیدا کرد. در خطبه‌های نماز جمعه تهران در ۸ مرداد ۱۳۷۸،‌ آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب با اشاره به راه‌اندازی این شبکه، آن را بخشی از تلاش‌های تبلیغاتی آمریکا علیه جمهوری اسلامی دانسته و به بودجه اختصاص‌یافته برای فعالیت آن اشاره کردند: «از طرفی، یک شبکه جنگ روانی علیه ایران و نظام اسلامی در سطح تبلیغات جهانی به وجود آوردند. غیر از رادیوهای معمولی [...] آمریکایی‌ها یک رادیوی مخصوص حمله به نظام اسلامی درست کردند و نامش را هم «رادیو آزادی» گذاشتند! بودجهٔ کلانی هم برای این رادیو کنار گذاشتند. [...] با آن کشور اروپایی که قبول نمی‌کرد این رادیو در آنجا مستقر باشد، کلنجار رفتند و فشار آوردند تا وادارشان کردند که این رادیو در اروپا یک مرکز فرستنده داشته باشد؛ بعد هم صریحاً گفتند که این رادیو هدفش برخورد با خطّ فلانی در ایران است؛ ما می‌خواهیم با این خط مبارزه کنیم! [...] حالا شایعه‌پراکنی به وسیله رادیو انجام می‌شود. یک رادیو خبری را جعل یا تحریف می‌کند، یک چیز کوچک را بزرگ می‌کند، یک امر مهم را پنهان می‌کند، این می‌شود شایعه‌پراکنی.»[16]

در ۲۶ فروردین ۱۳۷۹ نیز ایشان در خطبه‌های نماز جمعه تهران، به‌صراحت از اختصاص بودجه برای ایجاد رادیو و اثرگذاری بر افکار عمومی ایران سخن گفتند. در این سخنان، تأکید شده بود که نمی‌توان اعلام مواضع و اقدامات طرف مقابل را نادیده گرفت و سپس از وجود فشار و تلاش برای اثرگذاری بر فضای داخلی کشور غافل ماند: «متأسفانه عدّه‌ای امروز حساسیت پیدا کرده‌اند؛ تا گفته می‌شود دشمن، لجشان می‌گیرد که چرا می‌گویید دشمن! دشمن هست؛ نمی‌شود شما دشمن را ندیده بگیرید. هیچ‌کس یک ملت و یک جماعت را به این دلیل که دشمن خود را ندیده است، خاکریزهای دشمن را ندیده است، اسلحه دشمن را ندیده است، توطئهٔ دشمن را نفهمیده است، ستایش نخواهد کرد. خودِ دشمن به‌طور صریح می‌گوید که من دشمنی می‌کنم. خودِ دشمن می‌گوید که من برای ایجاد اختلال در ایران بودجه می‌گذارم؛ برای تشنج افکار در ایران رادیو درست می‌کنم؛ می‌خواهم مردم ایران دو دسته شوند. ولی ما بگوییم نیست؟! این ساده‌لوحی نیست؟! بنابراین، دست دشمن هم در کار است.»[17] این موضع‌گیری، رادیوهای خارجی را در چارچوب گسترده‌تری از مناسبات سیاسی و رسانه‌ای ایران با آمریکا قرار می‌داد.

از رادیو آزادی تا رادیو فردا

فعالیت بخش فارسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در سال‌های بعد نیز ادامه یافت و در گزارش‌های مطبوعاتی، تحولات این شبکه و تغییرات آن مورد توجه قرار گرفت. بررسی این روند، نشان می‌دهد که آغاز برنامه‌های فارسی در سال ۱۳۷۷ شمسی (۱۹۹۸ میلادی) را باید نقطه‌ای در گسترش فعالیت رسانه‌ای برون‌مرزی آمریکا دانست؛ روندی که در سال‌های بعد نیز در قالب برنامه‌ها و ساختارهای رسانه‌ای مرتبط ادامه پیدا کرد.

در همین دوره، تغییرات مربوط به نام و ساختار رسانه‌های فارسی‌زبان برون‌مرزی نیز در مطبوعات مطرح شد. رادیو فردا در امتداد فعالیت‌های فارسی‌زبان رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی قرار گرفت و همین پیوند تاریخی، زمینه‌ای برای بررسی تداوم سیاست رسانه‌ای آمریکا در قبال ایران فراهم کرد. از این منظر، آغاز به کار بخش فارسی در سال ۱۳۷۷ شمسی (۱۹۹۸ میلادی) تنها یک رویداد مقطعی نبود، بلکه بخشی از مسیری طولانی‌تر در توسعه رسانه‌های برون‌مرزی فارسی‌زبان محسوب می‌شد.[18]