از محراب کلیسا تا اتاق عملیات براندازی
روایتی از شبکه جاسوسی انگلیس در ایران
بریتانیا کودتای نوژه پائول هانت شبکه جاسوسی سازمان سیا کلیساهای انگلیکن امام خمینی انقلاب اسلامی
تاریخچهٔ حضور و نفوذ بریتانیا در ایران، همواره شاهد درهمتنیدگی مأموریتهای مذهبی با اهداف سیاسی و اطلاعاتی بوده است؛ جریانی که ریشههای آن به تأسیس «انجمن مبلغین کلیسا» (CMS) در اواسط قرن نوزدهم میلادی بازمیگردد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، شبکههای اطلاعاتی غرب بهویژه انگلستان، برای حفظ عمق استراتژیک خود در منطقه، بهطور فزایندهای از پوشش نهادهای غیررسمی و مؤسسات خیریه و مذهبی بهره بردند.[1]
در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و در بستر همین بیاعتمادی تاریخی به مداخلات خارجی نیز این سوءظن با بروز بحرانهای امنیتی رنگ واقعیت به خود گرفت. در ۴ شهریورماه ۱۳۵۹ و بر اساس سندی که از یک کلیسای اصفهان کشف شد، کشیش پائول هانت انگلیسی در نامهای به مک کابل، افسر سازمان سیا در پنتاگون، وصول ۵۰۰ میلیون دلار وجه نقد آن سازمان را اعلام کرد و خاطرنشان ساخت که این وجه را میان سه گروه افسران ارتش، بهائیان و گروه ضدانقلاب توزیع خواهد کرد. در چنین فضایی، کلیسای انگلیکن در ایران از قالب یک نهاد صرفاً مذهبی خارج شد و به کانون یکی از پیچیدهترین پروندههای امنیتی دهههای اخیر بدل گشت. پروندهای که عملاً پای سرویسهای جاسوسی، تأمین مالی پروژههای براندازی (کودتای نقاب) و مداخله مستقیم عالیترین مقامات دیپلماتیک و مذهبی بریتانیا را به میان کشید.
جزئیات این رویارویی چندلایه که به بازداشت اتباع بریتانیایی انجامید، در صفحات ۲۰۵ تا ۲۱۱ از جلد پنجم کتاب «تاریخ ایران پس از انقلاب اسلامی» آمده است. این کتاب توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی و به قلم غلامرضا بهداروندیانی منتشر شده است.
استعمار در پوشش تبلیغ
فعالیتهای مبلغان مذهبی در سرزمینهای اسلامی که بهمنظور ترویج آیین مسیحیت، از زمان افزایش قدرت کلیسا در طول دوران قرونوسطی آغاز شده بود، بهتدریج با توسعهٔ نفوذ این مذهب در سایر بلاد سبب شکلگیری شرقشناسی و اسلامشناسی نیز شد. ازاینرو تبلیغ مسیحیت بهصورت یکی از برنامههای ثابت استعماری کشورهای اروپایی در سایر نقاط جهان درآمد. تبلیغ مسیحیت همراه با اسلامهراسی که ریشهای دیرینه دارد، تضعیف فرهنگهای بومی و توسعهٔ نفوذ فرهنگی غرب را در پی داشت.
«اسلامهراسی» و یا بهعبارتروشنتر «اسلامستیزی» پدیدهٔ جدیدی در غرب مسیحی نیست. از زمان ظهور اسلام به تعبیر قرآن مجید «احبار و رهبان» همواره در حال توطئه بودهاند.[2]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کلیسای انگلیکن[3] که وابسته به بریتانیا بود به فعالیت خود زیر نظر اسقف «حسن دهقانی تفتی»[4] در اصفهان ادامه داد؛ فعالیتهایی که ارتباط نزدیک و تنگاتنگ او با دولت انگلستان را آشکار کرده بود. [...] تامپسون که از ۱۸ اکتبر ۱۹۳۵ (۲۵ مهر ۱۳۱۴) تا ۸ سپتامبر ۱۹۶۰ (۱۷ شهریور ۱۳۳۹) اسقف ایران بود [...] پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دوباره به ایران بازگشت و فعالیتهای خود را ادامه داد.[5] [...]
از تعطیلی مدرسه تا جاسوسی
در ماههای نخست سال ۱۳۵۹ روابط ایران و مسیحیان وابسته به کلیسای انگلیکن تیره شد. علیاصغر بهزادنیا معاون وقت وزیر ارشاد ملی، به مسئولان مؤسسات مسیحی بهخصوص کلیسای انجیلی ایران که وابسته به کلیسای انگلیکن بود، هشدار داد که از دخالت در امور سیاسی خودداری نمایند. پسازآن مدرسهٔ میسیونری «اندیشه» در تهران تعطیل شد. [...] حضرت امام در ۱۲ مرداد ۱۳۵۹ خطاب به اسقف «هیلاریون کاپوچی»[6] نمایندهٔ پاپ ژان پل دوم دراینباره فرمودند:
«ما با نصارا و با یهود و با سایر اقشار ملتها هیچ دشمنی نداریم و از مدارس بههیچوجه جلوگیری نمیکنیم، مادامیکه مدرسه باشد و برای تعلیم و تعلم باشد؛ [...] لکن اگر ما فهمیدیم که در ایران مدارس طور دیگری هست نظیر همان لانهٔ جاسوسی است، نمیتوانیم تحمل کنیم که در مملکت ما به اسم تعلیم و تربیت و به اسم مدارس یک امور دیگری انجام بگیرد.»[7]
از ۶ اوت ۱۹۸۰ (۱۵ مرداد ۱۳۵۹) یک کشیش هندیتبار بریتانیایی کلیسای انجیلی ایران وابسته به کلیسای انگلیکن به نام پل هانت[8] به اتهام جاسوسی و تلاش برای براندازی نظام جمهوری اسلامی از سوی دستگاه قضایی ایران تحت تعقیب قرار گرفت و «مارگارت جین وادل»[9]، مسئول روابط بینالمللی کلیسای انجیلی در اصفهان، «جان کولمن»[10] و «آدری کولمن»[11] (زوج شاغل در کلیسای انجیلی) و «اندرو پایک»[12]، یک تاجر بریتانیایی که نمایندهٔ شرکتی هلندی[13] بود به همین اتهام بازداشت شدند.
پل هانت که موفق به فرار از ایران شده بود، دراینباره گفت: «ما در تابستان ۱۹۸۰ (۱۳۵۹) در تلاش برای حفظ جان بهسرعت ایران را ترک کردیم. ما برای ترک ایران خیلی ناراحت بودیم اما آن کلیسا بهعنوان قسمتی از قدرت امپریالیستی غرب دیده میشد.»[14]
پول سازمان و ردپای سرویسهای بیگانه
علیاصغر بهزادنیا در ۲۶ اوت ۱۹۸۰ (۸ شهریور ۱۳۵۹) در مصاحبهای مطبوعاتی ضمن ارائه چند نامهٔ دارای امضای کشیش هانت و کشیش خلیل رزمآرا[15] گفت: [...] پلهانت [...] دریافت ۵۰۰ میلیون دلار پول نقد از سازمان سیا را تأیید و تشکر خود را از اینکه قادر بوده این پول را بین افسران نیروی زمینی، نیروی هوایی، رهبران بهایی و ضدانقلابیون توزیع کند، ابراز کرده و اقدامات مقدماتی برای انجام یک کودتا[16] شامل بمباران اقامتگاه امام خمینی و مناطق راهبردی در قم و تهران فراهم کند. [...] هانت همچنین گروهی از جاسوسان بینالمللی مرتبط با سیا، موسادِ اسرائیل و پیروان ایرانی آنان را معرفی کرده که با پروژهٔ کودتا همکاری کنند [...].
در این اسناد از چهار کشیش ایرانی دیگر، سر اسقف حسن دهقانی تفتی، اسقف ایرج متحده[17]، کشیش نصرتالله شریفیان[18] و کشیش خلیل رزمآرا نیز بهعنوان جاسوسان بریتانیا نام برده و اعلام شد که ایرج متحده اصالتاً یهودی است و برای دریافت آموزشهای جاسوسی اسرائیل و بریتانیا سفرکرده است.[19]
انتشار خبر کشف شبکهٔ جاسوسی کلیسای اسقفی و دستگیری عوامل کلیسای انگلیکن در ایران سبب تشدید بحران ایران و انگلیس شد.
برای آزادی زندانیان
روز کریسمس سال ۱۹۸۰ (دی ۱۳۵۹)، «تری ویت»[20] دستیار «رابرت رانسی»[21] اسقف اعظم کانتربری[22]، رهبر گروه کلیساهای انگلیکن[23] وابسته به کلیسای انگلستان[24] با در دستداشتن پیامی کتبی از سر اسقف «رانسی» خطاب به امام خمینی مبنی بر تقاضای صدور حکم آزادی چهار زندانی بریتانیایی به تهران آمد.[25]
در این رابطه اسنادی وجود دارد که پس از خارج شدن از حالت سری از سوی آرشیو ملی بریتانیا[26] منتشر شدند. در این اسناد تری ویت مأموریت خود به تهران را چنین توضیح داده است: «مأموریت من دارای سه بخش بود، اول تقدیم پیام شخصی اسقف اعظم کلیسای انگلیکن به آیتالله [امام] خمینی، دوم کوشش جهت مشخص نمودن محل زندان اعضای ایرانی و بریتانیایی کلیسای انگلیکن و در صورت امکان، دیدار با آنان و تحویل دادن هدیههای کریسمس دوستان و اقوامشان و اجرای مراسم کریسمس برای آنها و سوم، تلاش برای رفع سوءتفاهمات میان ایران و کلیسای انگلیکن.»
[...] ویت همچنین با دفاتر نخستوزیری و وزارت خارجه ایران تماس برقرار و با همهٔ زندانیان ایرانی و غیرایرانی مرتبط با پروندهٔ کلیسای انگلیکن نیز دیدار کرد [...] ولی هنوز هیچ خبری از زمان محاکمه یا آزادی این عده نبود و تا پایان سال ۱۹۸۰ پروندهٔ کلیسای انگلیکن همچنان مفتوح و بلاتکلیف باقی ماند.[27] [...]
زندانیان مربوط به کلیسای انگلیکن سرانجام در ماه فوریه سال ۱۹۸۱ (بهمن ۱۳۵۹)، یعنی یک ماه پس از آزادی گروگانهای سفارت آمریکا به مناسبت جشنهای دومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی آزاد شدند.[28] [...]
علیرغم آزاد شدن عوامل کلیسای انگلیکن، اندرو پایک بازرگان بریتانیایی و مدیرعامل شرکت خدمات هلیکوپتر همچنان در زندان به سر میبرد. [...] پایک از اوت ۱۹۸۰ (مرداد ۱۳۵۹) به اتهام سنگین جاسوسی برای کشورهای غربی زندانی شده بود اما با رفع این اتهام و کاهش اتهامات او به فساد مالی و قاچاق ارز زمینه برای آزاد شدن او بهتدریج فراهم شد. اندرو پایک، سرانجام در ۲۸ ژانویه ۱۹۸۲ (۸ بهمن ۱۳۶۰) پس از ۱۷ ماه حبس، آزاد شد. اما دولت انگلیس به هیچیک از وعدهها و تعهدات خود عمل نکرد.
[1] Armajani, Yahya (December 15, 1991). “Christianity viii. Christian Missions in Persia”, NewYork: Encyclopaedia Iranica, Retrieved from https://www.iranicaonline.org/articles/christianity-viii/
[2] سید هادی خسروشاهی، اسلامستیزی توطئهٔ غرب و کلیسا، قم، کلبهٔ شروق، ۱۳۹۵، ص ۷.
[3] Anglican Cathedral
[4] حسن دهقانی تفتی (Hassan Barnaba Dehgani Tafti)، فرزند محمد در ۲۴ اردیبهشت ۱۲۹۹ در تفت به دنیا آمد. مادرش که در بیمارستان مسیحی یزد کار میکرد به دین مسیح گروید و او را جهت تحصیل به مدرسهٔ مسیحی انگلیسیها در یزد فرستاد. حسن دهقانی تفتی دارای مدرک کارشناسی رشتهٔ ادبیات از دانشگاه تهران، فارغالتحصیل علوم الهی از مدرسهٔ مذهبی ریدلی هال (Ridley Hall) و اسقف اعظم کلیسای اسقفی ایران و رئیس کل دایرهٔ اسقفی ایران بود. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در اردیبهشت ۱۳۵۹ برای شرکت در یک کنفرانس به قبرس و از آنجا به انگلستان رفت. وی در ۲۲ آوریل ۲۰۰۸ (۳ اردیبهشت ۱۳۸۷) در وینچستر انگلیس (Winchester) درگذشت.
[5] نصرالله شیفته، زندگینامه و مبارزات سیاسی دکتر سید حسین فاطمی مدیر روزنامهٔ باختر امروز، تهران، آفتاب حقیقت، ۱۳۶۴، ص ۲۹۳.
[6] Hilarion Capucci, Archbishop of Caesarea in the Melkite Greek Catholic Church.
[7] صحیفهٔ امام، ج ۱۳، ص ۶۷.
[8] Paul Hunt
[9] Margaret Jean Waddell
[10] John Coleman
[11] Audrey Coleman
[12] Andrew Pyke
[13] Helico Tech Aviation Services Company
[14] www.leamingtoncourier.co.uk/news/priest-retires-to-reflect-on-life-1-1050652
[15] Khalil Razmara
[16] منظور او کودتای نقاب بود که در زمان نوشتن این نامه مقدمات آن مطابق برنامهای از قبل طراحی شده آماده میشد. شرح این کودتا در جلد دوم این مجموعه آمده است.
[17] Iraj Mottahedeh, Anglican Priest in Esfahan
[18] Nosrat Sharifian, Anglican Priest in Kerman
[19] http://irpsri.com/show.php?page=viewarticle&articleid=900
[20] Terence Hardy Terry Waite
[21] Robert Alexander Kennedy Runcie, Baron Runcie
[22] Archbishop of Canterbury
[23] Anglican Communion
[24] Church of England
[25] www.nationalarchives.gov.uk
[26]The National Archives, Non-Ministerial Government Department and the Official Archive and Publisher for the UK Government and for England and Wales
[27] http://persianheritage.com/wordpress/?p=14759
[28] www.forachange.co.uk/browse/2244.html
نظرات