شریانی که قطع نشد

روایتی از حملات دشمن به جزیره خارک در ایام دفاع مقدس

در روزهای آغازین دفاع مقدس و در تاریخ 12 آبان‌ماه 1359، چندین میگ عراقی که به جزیره خارک حمله کرده بودند، با آتش پدافند نیروهای خودی، مجبور شدند راکت‌ها وبمب‌های خود را در دریا بریزند و منطقه را ترک کنند.[1] در ادامه، حملات رژیم بعث باعث اختلال در فرآیند کاری این جزیره شد اما طولی نکشید تا دوباره فعالیت‌اش را از سر بگیرد. در تاریخ  21 آبان‌ماه 1359، خبرگزاری فرانسه در گزارشی، آغازبه‌کار مجدد صادرات نفت ایران از جزیره خارک را اعلام کرد.[2]

قُلهٔ استوار خارک

علت حملات بعثی‌ها از همان ابتدا به جزیره خارک، نقش مهم و حیاتی آن در  دوره مذکور بود که هرگونه وقفه در  فعالیت‌هایش، بر مشکلات اقتصادی کشور در آن زمان بیش از پیش می‌افزود. ایران از طریق جزایر خارک، لاوان و سیری روزانه 15.000 بشکه نفت صادر می‌کرد که در آن زمان معادل شش میلیون دلار درآمد برای کشور داشت. مقدار بیان شده مربوط به آذرماه 1359 است.[3] در مهرماه سال 1360، جزیره خارک به تنهایی حدود 500.000 بشکه نفت را روزانه صادر می‌کرد که حدود 70 درصد صادرات نفت ایران را شامل می‌شد[4]، ضمنا خارک در  خردادماه 1365، صادرکننده‌ی 90 درصد سوخت ایران بود درحالیکه در شهریور 1364، عراق روزانه 4 تن بمب بر این گذرگاه نفتی می‌ریخت .[5]

در مقابل اما عراق نتوانسته بود در زمان جنگ تحمیلی به میزان ایران صادرات نفت را افزایش دهد، به طوریکه در 27 خردادماه 1365، رادیو اسرائیل گزارش داده است که ایران تا ماه پیش، روزانه یک میلیون و 800 هزار بشکه نفت تولید می‌کرد، ولی در ماه جاری، انتظار می‌رود این تولیدات به سطح 2 میلیون و 400 هزار بشکه نفت افزایش یابد.

این افزایش تولید درحالی صورت می‌گیرد که عراق همچنان به بمباران تأسیسات نفتی خارک و حمله موشکی به نفتکش‌هایی که به پایانه سیری رفت‌وآمد می‌کنند، ادامه می‌دهد. به گزارش این رادیو، تولیدات نفت عراق به یک میلیون 900 هزار بشکه نفت افزایش یافته است.[6]عراق در جنگ تحمیلی از کمک‌های خیرخواهانه کشورهای غربی نهایت استفاده را برای ضربه زدن به صنعت نفت ایران و قطع صدور نفت از طریق حمله به جزیره خارک و نفت‌کش‌ها، کرد. از کمک‌هایی که شامل حال رژیم بعث عراق شد می‌توان به این مورد اشاره کرد که وقتی هواپیماهای شکاری ایران برای درگیری و رویارویی با حریف به سمت هواپیماهای عراقی هدایت می شدند هواپیماهای عراقی به سمت ناوشکن های آمریکایی و سواحل جنوبی خلیج فارس رفته و با پناه گرفتن در حریم استقرار شناورهای بیگانه و بهره گیری از حدود قلمرو فضایی دول جنوبی خلیج فارس و سوء استفاده از احترام جمهوری اسلامی ایران به اصول و قوانین بین المللی از معرکه خارج می‌شدند. [7]

جریانی که قطع نشد

با تمام این کمک‌های بین‌المللی، عراق نتوانست در قطع صدور نفت ایران از جزیره خارک خللی ایجاد نماید به‌طوریکه براساس آمار موجود از بهار سال 1361 تا پائیز 1363، با انجام 40 نوبت حمله و بمباران به جزیره خارک، عراق نتوانست خلل مهمی در صدور جریان نفت از این جزیره استراتژیک، ایجاد نماید. عراق نه تنها نتوانست آسیب اساسی به خارک وارد کند بلکه خودش هم درجریان حمله به این جزیره که با دفاع نیروی هوایی و آتش پدافندی ایران مواجه می‌شد، تعداد قابل‌توجهی از هواپیماهای حمله‌ور  شکاری بمب‌افکن خود را نیز از دست داد.[8] در تاریخ 11 شهریورماه 1361، وزیر نفت در گفت‌وگویی با خبرنگار اطلاعات در مورد تهدیدات صدام مبنی‌بر بمباران کشتی‌های نفت‌کش در ترمینال خارک گفت: « تهدید صدام در مورد خارک، از روز آغاز جنگ بوده و او در این مدت تلاش زیادی را برای رسیدن به خارک کرده است و در ده روز اول جنگ، 25 هواپیمای عراقی توسط پدافند هوایی ما روی خارک زده شدند و آنجا یک دام ( پهن ) شده بود که هواپیماهای عراقی شکار شوند.»[9] استراتژی مسئولین وقت هم ماندن در خارک و ناامید کردن دشمن بود.[10] از روش‌هایی که برای دفاع از جزیره خارک مورد استفاده قرار گرفته بود، ساخت اهداف کاذب و استقرار آنها در  اطراف جزیره بود، اقدامی‌که در همین جنگ اخیر که با آن مواجه هستیم نیز به کارگرفته شده است و تعداد قابل توجهی از اهدافی که دشمنان به آنان حمله کردن، اهداف کاذب بودند.[11]

رسانه‌های پایِ کار ِعراق

دشمن عراقی فقط به حمله به جزیره خارک و نفتکش‌هایی که قصد بارگیری یا صدور نفت را از این جزیره داشتند بسنده نکردند و در رسانه‌های خارجی، با بیان خبر بمباران کردن تأسیسات جزیره خارک و ضمنا ناامن جلوه دادن خلیج فارس که سبب بالارفتن نرخ‌های بیمه برای نفتکش‌هایی که قصد بارگیری و استفاده از نفت ایران را داشتند، قصد داشتند که به هرنحو ممکن مانع از فروش نفت ایران شوند.[12] همچنین طرف عراقی به محاصره این منطقه نیز اقدام کرد و به گفته رادیو بغداد در 23 تیرماه 1363 که گزارش داده است: «شرکت بیمه‌ی دریایی انگلیسی لویدز گفت که ایران می کوشد از بن بست محاصره‌ی جزیره‌ی خارک از طرف عراق، که به امتناع اغلب نفت کش های غول پیکر خارجی از عزیمت به این جزیره انجامیده است، نجات یابد. منابع شرکت مزبور افزودند که ایران می کوشد نفت کش های کوچک را اجاره کند تا بتواند قسمتی از نفت خود را از جزیره‌ی خارک صادر نماید.»[13] باید به این نکته نیز اشاره کرد که ایران در طول دفاع مقدس دچار کاهش صادرات نفت شده است اما این افت به‌دلیل حملات عراق نبوده است.

یک تهدید تکراری

در تاریخ 14 شهریورماه 1363، سان رافیوستل، خبرنگار واشینگتن پست، به نقل از بازرگانان نفتی در منطقه ی خلیج فارس می‌نویسد کاهش صادرات نفتی ایران بیش از آنکه به مشکلات خارک یا حملات موشکی عراق بستگی داشته باشد براثر سیاست‌های قیمت گذاری ایران پیش آمده است. از زمانی که حملات موشکی عراق آغاز شد، ژاپنی‌ها که یکی از خریداران اصلی نفت ایران هستند با مقام‌های جمهوری اسلامی سرگرم گفتگو بودند تا در برابر بالا رفتن شدید نرخ بیمه ی کشتیرانی به علت خطرات جنگ، نفت ایران را با تخفیف‌هایی خریداری کنند. درنهایت ژاپنی‌ها توانستند از قیمت هر بشکه نفت، دو تا سه دلار بکاهند؛ اما از اواسط تابستان تاکنون با موضع سرسختانه ایران روبه رو شده اند.[14] همچنین در تاریخ 19  تیرماه 1364، روزنامه انگلیسی تایمز نیز نوشته است:« ایران علی رغم حملات پراکنده ی عراق علیه نفتکش‌هایی که از ترمینال نفتی خارک استفاده می‌کنند هنوز قادر است نفت خود را صادر کند.»[15]

رادیو اسرائیل در 18 مردادماه 1363 در گزارشی بیان کرده است: «پرزیدنت صدام حسین یک بار دیگر تهدید کرد: اگر نیروهای مسلح ایران به هجوم تازه‌ای به خاک عراق دست بزنند، نیروی هوایی عراق، تأسیسات نفتی در جزیره ی خارک را بمباران نموده، آن را با خاک یکسان خواهد ساخت.»[16] اما عراق به طور تقریبی هرگز نتوانسته است به تأسیسات نفتی خارک حمله کند.[17] همچنین حدود دو هفته قبل از تهدید دوباره صدام به ازبین بردن تأسیسات نفتی جزیره خارک، تلویزیون دولتی بی. بی. سی، جمعه در بخش خبری ساعت 21:00 خود ضمن نقل خبر سرنگون شدن یک فروند هواپیمای نیروی هوایی ارتش صدام توسط نیروی هوایی جمهوری اسلامی در خلیج فارس، فیلمی از جزیره ی خارک را نمایش داد و اعتراف نمود که علی رغم ادعاهای رژیم صدام، جزیره ی خارک حالتی عادی دارد و نفتکش ها به راحتی در اسکله های این جزیره‌ی پهلو می گیرند، به طوری که صادرات نفت جمهوری اسلامی به همان میزان قبل از آغاز بحران کشتی رانی در خلیج فارس است.[18]

تفاوت صحنه نبرد

اگر عراق می‌توانست ترمینال اصلی نفت ایران در خارک را منهدم کند، موضع ایران را به شدت تضعیف می‌کرد و موازنه‌ای که در اواسط جنگ شکل گرفته بود را بر هم می‌زد؛ زیرا ایران بدون هیچ کمک خارجی توانسته بود نه تنها بودجه‌ی لازم برای کل اقتصاد کشور، بلکه هزینه ی جنگ خود با عراق را نیز از طریق صادرات نفت از جزیره‌ی خارک تأمین کند. اما آن تهدیدات در پناه عنایت الهی در برابر توان رزمی و مدیریتی ایران شکست خورد.[19]

با تمام این مشکلات و معضلاتی که ایران در جنگ تحمیلی دچارش شد اما توانست خود را سرپا نگه‌دارد، حالا نیز همان بازی دوباره رقم خورده است. دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در نیمه‌شب 23 اسفندماه 1404، در شبکه اجتماعی در پیامی مدعی حمله به جزیره خارک و همچنین هدف قراردادن زیرساخت‌های نظامی این جزیره شد و تهدید کرد درصورت ادامه اختلال در عبور آزاد و ایمن کشتی‌ها از تنگه هرمز، زیرساخت‌های نفتی جزیره را نیز مورد حمله قرارخواهد داد، این شبیه همان تهدیدی است که صدام نیز در دوران جنگ تحمیلی کرده بود.

 اما این‌ دفعه دشمن با یک نظام تازه تأسیس روبه‌رو نشده است، بلکه مقابل نظامی ایستاده است که در زمینه‌ی تسلیحات و استراتژی‌های نظامی حرف‌های زیادتری برای گفتن دارد.