افسانه‌ ارتش نوین

بازخوانی ماجرای ادغام قوای نظامی در آبان ۱۳۰۰


افسانه‌ ارتش نوین

در ۲۶ آبان ۱۳۰۰، رضاخان فرمان ادغام بریگاد مرکزی قزاق، ژاندارمری و واحدهای پراکندهٔ قاجاری در یک نیروی واحد را صادر کرد.[1] در روایت رسمی پهلوی، این لحظه «تأسیس ارتش نوین ایران» نام گرفته است. اما این روایت، دو پرسش بنیادین را بی‌پاسخ می‌گذارد: نخست، چرا نیرویی که ارتش نوین خوانده می‌شود، در نخستین آزمون خارجی خود در شهریور ۱۳۲۰ تقریباً بدون مقاومت فروپاشید؟ دوم، چرا معمار این ارتش، خود پیش از رسیدن به قدرت، در ساختار نیرویی قرار داشت که سال‌ها با پول بریتانیا اداره می‌شد؟

 

قرارداد ۱۹۱۹ و کمیسیون نظامی

پس از انقلاب اکتبر، دولت بلشویکی پرداخت ماهانهٔ صدهزار تومانی حکومت تزاری به دیویزیون قزاق را قطع کرد. بریتانیا وارد شد و حمایت مالی از این نیرو را برعهده گرفت.[2] این حمایت، صرفاً مالی نبود. دولت بریتانیا «کمیتهٔ ایران» و «کمیتهٔ شرق» را در وزارت خارجهٔ خود تشکیل داد، «قرارداد ۱۹۱۹» را طراحی کرد، «کمیسیون مطالعات نظام ایران و انگلیس» را ایجاد نمود، و حقوق قزاق‌های ایرانی را پرداخت.[3] هدف اعلام‌شده، محدود کردن بلشویک‌ها و ایجاد ارتش سازمان‌یافته و دولت نظامی در ایران بود.[4]

بر اساس گزارش رسمی مجلس بریتانیا، مجموع یارانهٔ پرداختی به دیویزیون قزاق از پایان جنگ تا آن مقطع، بالغ بر ۳۹۲٬۶۰۰ پوند بود، و دولت هند نیز کمک مشابهی انجام داد.[5] این رقم، مستقل از هزینه‌های دیگر (حمل‌ونقل، تسلیحات، مستشاران) است و نشان می‌دهد که نیرویی که بعدها هستهٔ ارتش نوین خوانده شد، در آستانهٔ کودتا عملاً با بودجهٔ خارجی زنده می‌ماند.

 

تناقض نیروی ژاندارمری

نکتهٔ مهم این است که بریتانیا در ابتدا نیروی ژاندارمری را نیروی نظامی اصلاح‌شده می‌دانست که خود در تأسیس آن نقش داشت. اما این نیرو، به گفتهٔ کرونین، «در جهت ملی‌گرایانه تکامل یافت و علیه اربابان امپراتوری‌اش چرخید»، در حالی که دیویزیون قزاق _که بریتانیا همیشه نسبت به آن بدگمان بود_ در نهایت سپاهی را فراهم کرد که ژنرال آیرونساید آن را به‌عنوان پرورشگاه رهبری ملی جدید به کار گرفت.[6] به عبارت دیگر، ارتش نوین از نیرویی شکل گرفت که بریتانیا به آن اعتماد نداشت اما آن را قابل کنترل‌تر می‌دید، و ژاندارمری _که بهترین قسمت قوای نظامی آن روز ایران توصیف شده_ در این ادغام عملاً محو شد.[7]

 

ادغام به‌عنوان تکمیل طرح بریتانیا

در کابینهٔ مشیرالدوله (بهمن ۱۳۰۰) بود که زمینهٔ ادغام ژاندارمری در وزارت جنگ و تحت فرماندهی رضاخان فراهم آمد.[8] پیش از آن، رضاخان با قوام‌السلطنه بر سر انتقال ژاندارمری از وزارت داخله به وزارت جنگ دچار تنش شده بود. قوام مخالف قدرت گرفتن بیشتر رضاخان بود و تلاش کرد ژاندارمری را با استخدام افسران خارجی تقویت کند، اما رضاخان با بهانهٔ کمبود بودجه این پیشنهاد را خنثی کرد.[9] در نهایت، با سقوط کابینهٔ قوام، مقاومت سیاسی فرو ریخت و ادغام تحقق یافت.[10]

بنابراین، ادغام ۱۳۰۰ نه یک ابتکار از سوی رضاخان، بلکه اجرای مرحلهٔ نهایی طرحی بود که پیش از کودتا طراحی شده و در آن، حذف ژاندارمری ملی‌گرا و تثبیت برتری نیروی مورد حمایت بریتانیا، هستهٔ اصلی را تشکیل می‌داد.[11] [12]

 

اولویت امنیت داخلی

مقامات بریتانیایی و خود رضاخان، ادغام را با ضرورت برقراری امنیت در کشور و ایجاد حکومت متمرکز توجیه می‌کردند.[13] اما امنیت در این گفتمان، بیش از آنکه به معنای دفاع در برابر تهدید خارجی باشد، به معنای سرکوب نیروهای گریز از مرکز _ایلات، شورش‌های محلی و جنبش‌های سیاسی_ بود. رضاخان در بیانیهٔ پس از کودتا، «اعدام خیانتکاران داخلی» را «منشأ و مبدأ تمام بدبختی‌های ایران» خواند و بر «حکومتی که تجلیل و تعظیم قشون را از اولین شرایط سعادت مملکت به‌شمار آورد» تأکید کرد.[14]

 

اولویت‌بندی بودجه

این اولویت در تخصیص بودجه نیز بازتاب یافت. در سال ۱۹۲۲، اعتبارات نظامی ۴۷ درصد کل بودجه را تشکیل می‌داد.[15] در دورهٔ رضاشاه، رقم ۳۴ درصد برای سال ۱۹۳۵ ثبت شده است.[16] پژوهش‌های دیگر نشان می‌دهد که درآمدهای نفتی، امکان گسترش نیروهای نظامی را بدون نظارت مالی مؤثر فراهم کرد و ارتش را به مصرف‌کنندهٔ اصلی منابع دولتی تبدیل نمود.[17] بخش عمده‌ای از این بودجه، صرف خرید تسلیحات و سرکوب شد، در حالی که حتی همان ارتش به‌اصطلاح نوین نتوانست در اجرای یک مقاومت نمایشی حداقلی در برابر تجاوزهای خارجی عمل کند.[18]

 

معیار وفاداری شخصی

ارتش نوین نه یک نهاد حرفه‌ای با زنجیرهٔ فرماندهی مبتنی بر قانون، بلکه یک سازمان پاتریمونیال بود که در آن، وفاداری سیاسی به رضاشاه ملاک اصلی نائل گشتن به پست‌های فرماندهی بود.[19] فرماندهان ارشد تنها افرادی بودند که از اعتماد شخصی رضاخان بهره‌مند بودند یا با او نسب خانوادگی داشتند یا از مناطق خاصی _مانند لرستان و آذربایجان_ بودند که وفاداری‌شان تأیید شده بود.[20] این ساختار، ارتش را از یک نهاد دولتی به دارایی شخصی شاه تبدیل کرد.

 

فساد ساختاری

نتیجهٔ منطقی این ساختار، فساد گسترده بود. خسروزاده در پژوهش خود نشان می‌دهد که برخلاف اقتدار ظاهری، ارتش در درون خود دچار معضلات و بحران‌هایی جدی بود که از جملهٔ آن‌ها عدم امنیت جانی سربازان، ثروت‌اندوزی افسران، دزدی، ارتشاء و حتی انواع تجاوزات بود.[21] رضاشاه نه‌تنها توفیقی نیافت، بلکه در پاره‌ای جهات خود مسبب اصلی مشکلات بود. افسران با اطمینان از حمایت‌های او، به ثروت‌اندوزی، غارت، اختلاس و چپاول اقدام کرده و تنها بخش محدودی از آنان از آموزه‌های وطن‌پرستانه برخوردار بودند.[22] پیوند ناگسستنی میان قدرت نظامی و منفعت اقتصادی، فساد ساختاری گسترده در بخش تدارکات و خرید تسلیحات را به بار آورد، تا جایی که بدون رضایت شاه هیچ قرارداد خارجی امضا نمی‌شد.[23] این فساد، ساختاری و نیازمند تأیید رأس هرم قدرت بود.

 

پول نفتِ ارتش!

درآمدهای نفتی ایران در دورهٔ رضاشاه هرگز در بودجهٔ رسمی لحاظ نمی‌شد و در ارقام رسمی بودجه چیزی تحت عنوان درآمدهای نفتی دیده نمی‌شود.[24] این درآمدها به حساب مخصوصی واریز می‌شد که در اختیار شاه بود.[25] در سال ۱۳۲۰ (یعنی پس از تبعید رضاشاه) بود که درآمدهای محرمانهٔ نفتی در اختیار وزارت مالیهٔ ایران قرار گرفت.[26] به عبارت دیگر، در تمام دورهٔ رضاشاه، نفت در دسترس مجلس و نظارت عمومی نبود.

حساب اندوختهٔ کشور از سال ۱۳۰۶ شروع شد و تا مهر ۱۳۲۰ معادل ۳۱ میلیون لیره بود. از این مبلغ، ۲۷ میلیون لیره خرج شد، سه میلیون لیره برای خرید طلا صرف شد، اما اینکه مابقی آن به چه نحو و برای کجا خرج شده هیچ اطلاعی در دست نیست.[27] در همان زمان، گفته شد که بیش از ۳۰ درصد بودجهٔ کشور صرف امور نظامی می‌شد، اما بخش قابل توجهی از حساب اندوخته که از درآمدهای نفتی بود نیز در جهت ایجاد ارتش به‌اصطلاح قدرتمند و مقتدر صرف شد.[28]

بر اساس اسناد بریتانیا و آمریکا، رضاشاه بخش عمدهٔ درآمدهای نفتی ایران را به بهانهٔ خرید اسلحه تصاحب کرد و مبالغ کلانی را در حساب‌های بانکی خود در لندن و سوئیس اندوخت.[29] حساب اندوختهٔ ملی به ابزاری برای تأمین مالی پنهان خرید تسلیحات و مصارف شخصی شاه تبدیل شد و قراردادهای تسلیحاتی بدون نظارت مجلس و حتی بدون اطلاع کامل دولت منعقد می‌شد.[30] شواهد مستقل نشان می‌دهد که بخش زیادی از درآمدهای نفتی در راه تقویت ارتش هزینه شده تا رژیم استبدادی رضاخان را که از پایگاه مردمی برخوردار نبود بر اریکهٔ قدرت نگه دارد.[31]

 

شهریور ۱۳۲۰: فروپاشی چندروزه

در ۳ شهریور ۱۳۲۰، نیروهای شوروی از شمال و بریتانیا از جنوب و غرب به ایران حمله کردند. ارتش ایران در عرض چند روز فروپاشید، شهرهای اصلی سقوط کردند، و شاه بدون مقاومت در ۲۲ روز استعفا داد و به تبعید رفت.[32] ارتش  بی‌انگیزه ایرانی در عرض چند روز از هم پاشید.[33]

مهم‌ترین سند در این زمینه، گزارش وزارت خارجهٔ بریتانیا است. در تلگرافی مورخ ۲۸ اکتبر ۱۹۴۱، سر ریدر بولارد، وزیرمختار بریتانیا در تهران، از یک عضو معتبر ستاد ارتش ایران نقل می‌کند که «تعداد تفنگ‌هایی که در جریان فروپاشی ارتش به دست افراد غیرمجاز افتاد، ۸۵٬۰۰۰  قبضه است».[34] این رقم، برای ارتشی که ادعا می‌شد نوین و مجهز است، فاجعه‌بار است و نشان می‌دهد که در لحظهٔ بحران، نه فرماندهی، نه انسجام و نه وفاداری به دولت وجود نداشت.

فروپاشی ۱۳۲۰ را نمی‌توان به ناگهانی بودن حمله نسبت داد. همان ساختاری که در بخش‌های پیشین توصیف شد _وفاداری شخصی به‌جای حرفه‌ای‌گری، فساد ساختاری در تدارکات، و فقدان فرماندهان وطن‌پرست کافی_ موجب شد ارتش ایران نتواند در شهریور ۱۳۲۰ عملکرد قابل انتظاری از خود نشان دهد.[35] رضاشاه خود هم‌زمان به ارتش خود تکیه می‌کرد و به‌شدت از آن و افسران روزافزون ناراضی‌اش می‌ترسید.[36] ارتشی که برای سرکوب داخلی ساخته شده بود، در برابر تهدید خارجی نه انگیزهٔ دفاع ملی داشت و نه ساختار فرماندهی لازم.

 

پروژهٔ تاریخ‌سازی

روایت پهلوی، رضاخان را بنیان‌گذار اولین ارتش نوین ایران معرفی می‌کند. اما پژوهش‌های کرونین نشان می‌دهد که ایدهٔ ادغام نیروها و ایجاد قشون متحدالشکل پیش از کودتای ۱۲۹۹ در محافل بریتانیایی مطرح بود و در چارچوب قرارداد ۱۹۱۹ و کمیسیون نظامی ایران و انگلیس پیگیری می‌شد.[37] هرچند رضاخان در اجرای این طرح نقش محوری داشت، اما معماری اولیهٔ آن نه در وزارت جنگ ایران، بلکه در وزارت خارجهٔ بریتانیا طراحی شده بود.[38] [39] بنابراین، تأسیس ارتش نوین نه یک ابتکار شخصی، بلکه تکمیل طرحی نهادی بود که رضاخان آن را به نام خود مصادره کرد.

پس از شهریور ۱۳۲۰، خاندان پهلوی کوشید با توسل به ناگهانی بودن حملهٔ ۳ شهریور ۱۳۲۰، ضعف ارتش را توجیه کند.[40] این تاریخ‌سازی نه فقط برای توجیه شکست، بلکه برای حفظ مشروعیت نهادی بود. در روایت پهلوی، ارتش نه به‌عنوان ابزار سرکوب، بلکه به‌عنوان نماد مدرنیزاسیون بازنمایی شد.

پژوهشگران هشدار داده‌اند که تاریخ دورهٔ رضاشاه میان نگاه بدبینانه و نگاه ستایشگرانه _آنچه منطق دیو و فرشته نامیده شده_ گرفتار شده است.[41] افسانه‌زدایی از ارتش نوین نه به معنای انکار هرگونه تغییر نهادی، بلکه به معنای تفکیک مدرنیزاسیون ظاهری (یونیفرم، سلسله‌مراتب، تسلیحات) از کارکرد واقعی (سرکوب داخلی، وفاداری شخصی، فساد ساختاری) است.

 

[1] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, ۱۹۱۰–۱۹۲۶. London: Tauris Academic Studies, ۱۹۹۷, pp. ۱۵۸–۱۵۹, ۱۷۵–۱۷۹ (on the amalgamation of the Gendarmerie and the Cossack Division in December ۱۹۲۱).

[2]. Hansard, HC Deb, 18 November 1920, vol. 134, c. 2084 — «PERSIA (COSSACK DIVISION)»: رقم ۳۹۲٬۶۰۰ پوند و کمک دولت هند. https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1920/nov/18/persia-cossack-division

[3] Ibid.

[4] Ibid.

[5] Hansard, HC Deb, 18 November 1920, vol. 134, c. 2084 — «PERSIA (COSSACK DIVISION)»: رقم ۳۹۲٬۶۰۰ پوند و کمک دولت هند.

https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1920/nov/18/persia-cossack-division

[6]  Cronin, Stephanie. “Britain, the Iranian Military and the Rise of Reza Khan.” In Anglo-Iranian Relations since ۱۸۰۰, edited by Vanessa Martin, ۹۹–۱۱۷. London: Routledge, ۲۰۰۵, p. ۹۹.

[7] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997.p 158-159, 157-159.

[8] Ibid.

[9] Ibid.

[10]Ibid.

[11] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997. P 82, 190.

[12] «تله انگلیسی!»، تاریخ معاصر (پژوهشکدهٔ تاریخ معاصر https://www.iichs.ir) — برای «کمیتهٔ شرق» در وزارت خارجهٔ بریتانیا و زمینهٔ قرارداد ۱۹۱۹. «کمیتٔه شرق در وزارت خارجٔه ایران» و «کمیتهٔ شرق» در وزارت امور خارجهٔ بریتانیا نهاد مذکور ایرانی نبود؛ در مقدمات قرارداد ۱۹۱۹ نقش داشت.

[13] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997., p 139.

[14] خسروزاده، سیروان. «وضعیت و جایگاه اجتماعی نظامیان در دورهٔ پهلوی اول و تأثیر آن بر واقعهٔ شهریور ۱۳۲۰»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱ (شهریور ۱۳۹۸): صص ۵۹–۸۱.

[15] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997, p 114 , 131.

[16] Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press, ۲۰۰۸, pp. ۷۰–۷۳ (Consolidation of the Pahlavi State).

[17] Jamshidi, Jamshid. “Beyond Modernization: The Emergence of the Absolute Oil State in Iran.” Critique ۵۴, no. ۲ (۲۰۲۶): ۱۹۵–۲۱۵, esp. pp. ۲۰۰–۲۱۰.

[18] خسروزاده، سیروان. «وضعیت و جایگاه اجتماعی نظامیان در دورهٔ پهلوی اول و تأثیر آن بر واقعهٔ شهریور ۱۳۲۰»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱ (شهریور ۱۳۹۸): صص ۵۹–۸۱.

Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997, p 114 , 131. Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press, 2008, pp. 67–73.

[19] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997, p 182 , 190.

[20] Ibid.

[21] خسروزاده، سیروان. «وضعیت و جایگاه اجتماعی نظامیان در دوره پهلوی اول و تأثیر آن بر واقعه شهریور ۱۳۲۰». تحقیقات تاریخ اجتماعی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱ (شهریور ۱۳۹۸): صص ۵۹–۸۱.

[22] همان.

[23] همان.

[24] «مدیریت رضاخانی بر ارزهای نفتی». تاریخ معاصر (پژوهشکدهٔ تاریخ معاصر ایران  https://www.iichs.ir)، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۹.

[25] همان.

[26] همان.

[27] مذاکرات مجلس شورای ملی، ۸ مهر ۱۳۲۰، نشست ۱۲۰ — ارقام ۳۱ میلیون لیره، ۲۷ میلیون خرج‌شده، ۳ میلیون طلا، و «مقصد نامعلوم».

https://mashruteh.org (صورت‌جلسهٔ نشست ۱۲۰)

[28] همان. «مدیریت رضاخانی بر ارزهای نفتی». تاریخ معاصر (پژوهشکدهٔ تاریخ معاصر ایران  https://www.iichs.ir)، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۹.

[29] Majd, Mohammad Gholi. Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, ۱۹۲۱–۱۹۴۱. Gainesville: University Press of Florida, ۲۰۰۱, ch. ۱۰ (pp. ۲۶۷–۲۸۴) and ch. ۱۱ (“The Purchase of Armaments, ۱۹۲۸–۱۹۴۱”), pp. ۲۸۵–۳۰۴.

[30] Ibid.

[31] «مدیریت رضاخانی بر ارزهای نفتی». تاریخ معاصر (پژوهشکدهٔ تاریخ معاصر ایران  https://www.iichs.ir)، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۹.

[32] BBC. “Fact File: Persia Invaded.” BBC History, ۲۰۰۹.

[33] همان.

[34] Qatar Digital Library. Ext ۴۱/۵۰۰۰(۳) ‘Persia – General Situation (Sept. & Oct. ۱۹۴۱)’, Ref: IOR/L/PS/۵۵۳/۱۲, folio ۲۰r. British Library: India Office Records and Private Papers. Telegram from Sir R. Bullard, ۲۸ October ۱۹۴۱.

[35] خسروزاده، سیروان. «وضعیت و جایگاه اجتماعی نظامیان در دوره پهلوی اول و تأثیر آن بر واقعه شهریور ۱۳۲۰». تحقیقات تاریخ اجتماعی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱ (شهریور ۱۳۹۸): صص ۵۹–۸۱.

[36] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, ۱۹۱۰–۱۹۲۶. London: Tauris Academic Studies, ۱۹۹۷, Introduction (pp. ۱–۱۰) and ch. ۸ (“Britain, the Iranian Military and the Rise of Reza Khan”), pp. ۹۹–۱۱۷.

[37] Ibid.

[38] Ibid.

[39]   Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910–1926. London: I.B. Tauris, 1997, p 82.

[40] Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press, 2008, pp. 67–73.

[41] Cronin, Stephanie. The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, ۱۹۱۰–۱۹۲۶. London: Tauris Academic Studies, ۱۹۹۷, Introduction (pp. ۱–۱۰) and ch. ۸ (“Britain, the Iranian Military and the Rise of Reza Khan”), pp. ۹۹–۱۱۷.