غدیر، جنگ و بیت‌المال

روایتی از مراسم تنفیذ ریاست جمهوری در سال ۱۳۶۴

سیزدهم شهریور ۱۳۶۴، حسینیه جماران میزبان مراسمی بود که در تقویم سیاسی جمهوری اسلامی جایگاه ویژه‌ای داشت. قرار بود در این مراسم آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای که چند هفته پیش‌تر با کسب بیش از ۱۲ میلیون رأی برای دومین بار به ریاست‌جمهوری انتخاب شده بود، حکم تنفیذ خود را از امام خمینی دریافت کند. همچنین این مراسم با یک مناسبت دیگر یعنی عید غدیر خم نیز همزمان شده بود.

مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای در حالی برگزار شد که کشور پنجمین سال جنگ را پشت سر می‌گذاشت و بخش مهمی از امکانات، منابع و توان مدیریتی کشور صرف اداره جنگ شده بود. با این حال، مرور سخنان امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای در آن روز نشان می‌دهد که محور اصلی توصیه‌های ایشان حفظ بیت‌المال، پرهیز از اسراف و مسئولیت کارگزاران در برابر مردم بود. در واقع، امام از تقارن تنفیذ ریاست‌جمهوری با عید غدیر برای بازخوانی معنای حکومت در سنت علوی بهره گرفت.

غدیر در جماران

مراسم تنفیذ دومین دوره ریاست‌جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۳ شهریور ۱۳۶۴ در حسینیه جماران برگزار شد. پس از قرائت حکم تنفیذ امام خمینی توسط سید احمد خمینی، امام بیانات مبسوطی داشتند. ایشان در آغاز سخنان خود، عید غدیر را به مسلمانان و ملت ایران تبریک گفتند و همزمانی این روز با مراسم تنفیذ را به فال نیک گرفتند:

«من این عید سعید بزرگ اسلامی را به همه ملت‌های مستضعف و به مسلمین جهان و به ملت بزرگوار ایران تبریک عرض می‌کنم و به فال نیک می‌گیرم که در یک همچو روز بزرگی مسئله تنفیذ صورت گرفت.»[1]

سرقلم‌های نازک

در حالی که کشور درگیر جنگ بود، امام برای توضیح حکومت علوی به سراغ نمونه‌هایی رفتند که در نگاه نخست شاید بسیار جزئی به نظر برسند. ایشان به نقل از سیره امیرالمؤمنین (ع) گفتند:

«نوشته‌اند که سرقلم‌ها را نازک بگیرید، سطرها را نزدیکِ هم بنویسید و از چیزهایی که فایده ندارد، احتراز کنید. این یک دستور است برای همه؛ یعنی دستوری است برای کسانی که در بیت‌المال دست دارند. حضرت امیر(سلام‌الله‌علیه) در دوران حکومت خود برای صرفه‌جویی چنین دستور می‌دهد. مضایقه می‌کند که در صفحه‌ای که می‌شود ده سطر نوشت، پنج سطر نوشته شود. قلمی که می‌تواند آن مرکب را - که در آن وقت بوده است - کمتر مصرف کند، سرش ریز باشد تا کم‌مصرف شود. از حرف‌های غیراصولی هم نوشته نشود تا صرفه‌جویی صورت بگیرد. [...] باز از ایشان نقل شده است که حساب بیت‌المال را می‌کشیدند. شمعی روشن بود و کسی آمد با ایشان حرف دیگری می‌خواست بزند، شمع را خاموش کردند. فرمودند این مال بیت‌المال است، تو می‌خواهی حرف دیگر بزنی.»[2]

این نمونه‌ها در سخنان امام جایگاهی حاشیه‌ای نداشتند. ایشان از همین روایت‌ها برای توضیح شیوه اداره حکومت استفاده می‌کردند؛ حکومتی که از نگاه ایشان، حتی در جزئی‌ترین هزینه‌ها نیز در برابر مردم مسئول است. تأکید امام به حدی بود که این نگاه را به عرصه رسانه نیز تعمیم داده و گفتند:

«مطبوعات باید این توجه را داشته باشند که چیزهایی که برای ملت مفید نیست در روزنامه ننویسند، کاغذ صرف این نکنند، وقت صرف این نکنند.»[3]

اولویت‌های دولت

پس از قرائت حکم تنفیذ و پیش از سخنرانی امام خمینی، آیت‌الله خامنه‌ای نیز در سخنانی کوتاه به مسئولیتی که بار دیگر بر عهده او گذاشته شده بود، اشاره کرد. او ریاست‌جمهوری را نه یک امتیاز، بلکه تکلیفی سنگین توصیف کرد و گفت:

«با ابتهال و تضرع از خدای متعال درخواست می‌کنم که توفیق حمل این بار سنگین امانت را به این بنده ضعیف عنایت بفرماید و در هیچ‌یک از احوال مرا از هدایت و راهنمایی و لطف خود محروم نکند.»[4]

آیت‌الله خامنه‌ای در ادامه به مهم‌ترین چالش‌های پیش روی کشور پرداخت. او در حالی که کشور پنجمین سال جنگ را پشت سر می‌گذاشت، حل مشکلات اقتصادی و بهبود وضعیت محرومان را در شمار اولویت‌های اصلی دولت برشمرد و گفت:

«در زمینه مسائل اقتصادی کشور که یکی از مهم‌ترین زمینه‌هاست، جهت‌گیری و سیاست کلی، امداد و کمک‌رسانی و احیای زندگی مستضعفان و محرومان است. تلاش فراوانی باید بکنیم تا فقر را، این ننگ جوامع بشری را که برای اسلام هیچ وجه قابل قبول نیست، از دامان جامعه اسلامی بزداییم.»[5]

بخش مهمی از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای به مسائل اقتصادی اختصاص داشت. او وابستگی اقتصاد کشور به نفت را یکی از ریشه‌های مشکلات موجود دانست و بر تقویت تولید داخلی و استفاده از ظرفیت مردم تأکید کرد. رئیس‌جمهور منتخب همچنین مبارزه با فساد و اصلاح ساختارهای اداری را از اولویت‌های دولت آینده برشمرد:

«در زمینه اداری، کم‌کاری، ناراضی‌تراشی و پارتی‌بازی جزو ضایعات بزرگی است که متناسب با وضع کنونی انقلاب ما نیست. با یک تحول اداری و با استمداد از نیروهای مؤمن و حزب‌اللهی در دستگاه‌های دولتی و نهادهای انقلابی باید این عیب برطرف بشود و تحولی در نظام اداری به وجود بیاید و دستگاه‌ها ساده و اسلامی شوند.»[6]