پیام‌هایی برای جنگ، مقاومت و امید

بازخوانی پیام‌های نوروزی امام خامنه‌ای در هشت سال دفاع مقدس

«در مبارزه‌ی حق و باطل، پیروزی با حق است امّا جبهه‌ی حق هزینه میدهد. در جنگ هشت‌ساله در دفاع مقدّس، یک طرف ما بودیم، طرف مقابل یک ائتلاف جهانی بود پشت سر صدّام! هشت سال جنگ طول کشید، بعد از هشت سال همه‌ی دنیا قبول کردند که ایران ــ ایران تنها و تهیدست ــ بر طرف مقابل پیروز شد [...] امّا خب ما در این پیروزی همّت‌ها از دست دادیم، باکری‌ها از دست دادیم، خرّازی‌ها از دست دادیم، چمران‌ها از دست دادیم؛ اینها خسارت است، اینها هزینه دادن است، لکن در راه پیروزی نهایی است.»[1]

این فرازی از سخنرانی نوروزی امام شهید، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای در ابتدای سال ۱۴۰۴ بود. واقعیتی که راهنمای دو جنگ تحمیلی از سوی اسرائیل و آمریکا بر ایران در این سال بود.

این روزها، ملت به یاد پیام‌های آغاز سال رهبر شهید به سر می‌برد. اما این سنت، در دوره ریاست جمهوری ایشان نیز رایج بود، پیامهایی که از نخستین سال ریاست‌جمهوری آغاز شد و تا نوروز سال ۱۳۶۸، یعنی آخرین سال ریاست جمهوری ایشان ادامه یافت و امروز چونان سندی تاریخی از حال و هوای آن سال‌ها، روایتی صمیمی از دغدغه‌ها، امیدها و باورهای مردمی است که انقلاب را تازه پشت سر گذاشته بودند و در برابر جنگی تمام‌عیار ایستادگی می‌کردند.

 ۱۳۶۱؛ سالی که بهار با شهادت و پیروزی گره خورد

بهار سال ۱۳۶۱، در حالی آغاز شد که ایران همچنان درگیر جنگی ناخواسته و تمام‌عیار بود. آیت‌الله سید علی خامنه‌ای که کمتر از یک سال از ریاست جمهوری‌اش می‌گذشت، در اولین پیام نوروزی خود رو به ملتی کرد که بعد از سالی سخت، که با خیانت نخستین رئیس‌جمهور و عزل او آغاز شده بود و بعد از دوره‌ای متوالی از ترور مسئولین توسط عوامل نیابتی غرب، یعنی سازمان مجاهدین خلق پشت سر گذاشته بود، اما با مقاومت ملت، از آن عبور کرده و وضع جبهه جنگ تغییر کرده و تازه طعم شیرین پیروزی‌های اولیه را می‌چشیدند. سالی که ملت ایران «زیباترین چهره‌هاىِ انسانى و گذشت و ایثار» را نشان داده بودند. ایشان از مردمی گفت که با «اراده‌ى نیرومند» خود، هم در جبهه‌های جنگ و هم در صحنه سیاست و اقتصاد، انقلاب را به پیش برده بودند. پیام آن سال، تلفیقی از ستایش صبر مردم و هشدار درباره توطئه‌های دشمن بود؛ اما نکته درخور توجه، نگاه امیدوارانه به آینده بود: «شما در طلیعه‌ى بهار، وارد مرحله‌ى جدیدى از پیشرفت، از موفقیت و از روزگارِ شادمانه بشوید.»[2]

 ۱۳۶۲؛ ادامه راه بعد از آزادی خرمشهر

نوروز ۱۳۶۲ بعد از سالی دلگرم کننده آغاز می‌شد که قله آن، آزادی خرمشهر بود. رئیس‌جمهور با شکر الهی، سال گذشته را «سال پیروزى‌هاى بزرگ، سال آزاد شدن هزاران کیلومتر مربع از سرزمین‌هاى اشغال شده» نامید. اما در کنار این شادمانی، نگاهی فراتر از جنگ نیز در کلامش دیده می‌شد. ایشان موفقیت نهایی را نه فقط در پیروزی نظامی، که در ساختن «جامعه‌ى صد در صد اسلامى» می‌دانست؛ جامعه‌ای که در آن «هیچ‌گونه ناکامى و ناروائى و ظلم وجود ندارد».[3]

در همان سال، در سخنرانی نوروزی در حرم امام رضا (ع)، بحث «معنویت» را چنین توضیح داد: «دنیا و آخرت در اسلام از هم جدا نیستند.» امام شهید معنویت را نه به معنای کناره‌گیری از دنیا، بلکه به عنوان نیرویی برای آبادانی آن با انگیزه‌ای الهی معنا می‌کرد. در همین سخنرانی با جدیت تمام از «خودکفایی» سخن گفت و آن را یک «جهاد» ملی خواند: «ما تصمیم داریم به فضل‌الهى خودمان را به خودکفائى نزدیک کنیم. خودکفائى یک شعار نیست... یعنى ما براى نیازهاى داخلى خودمان دست به طرف دشمنانمان دراز نکنیم.»[4]

 ۱۳۶۳؛ دو جبهه، دو پیروزی

با آغاز سال ۱۳۶۳، رئیس‌جمهور از دو پیروزی مورد انتظار سخن گفت: یکی در جبهه‌های جنگ و دیگری در «جبهه خودکفایی مواد غذایی». این بار، روستاها و کشاورزی در کانون توجه قرار گرفته بودند: «شعار خودکفایى در کشاورزى باید اولین موفقیت خود و واقع‌بینى و واقع‌گرایى خود را نشان بدهد.» او از دهقانان، روستاییان و همه تولیدکنندگان خواست تا دست به دست هم دهند و کشور را از واردات مواد غذایی بی‌نیاز کنند.[5]

 ۱۳۶۴؛ مشارکت و پرهیز از اسراف

در نوروز ۱۳۶۴، فضای پیام‌ها اندکی متفاوت بود. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای که برای نخستین بار در تاریخ انقلاب اسلامی توانسته بود چهارمین سال ریاست جمهوری را دنبال کند، باید به زودی آماده انتخابات دوره دوم ریاست جمهوری می‌شد، اما در پیام ایشان هیچ اثری از تبلیغات انتخاباتی نبود. معظم له از فشارهای اقتصادی جدید و خشکسالی در برخی مناطق سخن گفت، اما تأکید داشت که ملت ایران در همه صحنه‌ها پیروز بوده است. این بار، بر «مشارکت مردم در صحنه‌هاى اقتصادى» پای فشرد و از آنان خواست که این مشارکت را «فعال‌تر و کارآمدتر» کنند. نکته‌ای که در این پیام برجسته بود، تأکید بر پرهیز از هرگونه اسراف بود: «اسراف در زمینه‌ى مالى، اسراف در زمینه‌ى نیروى انسانى، اسراف و به هدر دادن و بیهوده از دست دادن وقتها و فرصتهاى گرانبها.»

او سال قبل را از این جهت بسیار موفق ارزیابی کرد که «گامهاى بلندى را در راه رسیدن به آرمانهاى انقلاب برداشتیم و مخصوصاً در جهت احیاء شعارهاى اساسى انقلاب، مانند شعار اسلام و رسیدن به احکام اسلامى و شعار حمایت از مستضعفین و شعار دگرگونى عمیق فرهنگى در میان قشرهاى مردم؛ به این شعارها ان‌شاءاللَّه دست یافته باشیم.»[6]

 ۱۳۶۵؛ استقلال واقعی و آرزوهای بزرگ

همزمانی نوروز ۱۳۶۵ با سالگرد ولادت امام جواد (ع)، حال و هوای معنوی خاصی به پیام داده بود. رئیس‌جمهور این بار از افق‌های دورتر سخن گفت: «ما باید کشورمان را به استقلال حقیقى و همه‌جانبه، به خودکفایى و غنا از جهت علمى، از جهت صنعتى برسانیم.» ایشان آرزوهای بزرگ ملت را عدالت، رفاه و آزادی کامل در سایه اسلام دانست و تأکید کرد که تحقق این آرمان‌هاست که انقلاب ایران را به الگویی برای ملت‌های مستضعف جهان تبدیل خواهد کرد.[7]

۱۳۶۶، سال مقاومت ملت

در ششمین پیام نوروزی شهید آیت‌الله خامنه‌ای، مواردی موجود است که به سال شهادت ایشان بسیار شباهت دارد. «ملت با قهرمانی خاص خود، با ایمان درخشان خود توانست بر همۀ مشکلات فائق آید.» ایشان سال گذشته را سال پیروزی و سرافرازی دانستند و با اشاره به مقاومت مردم در جنگ شهرها که وسعت یافته بود، خاطرنشان کردند که «مردم بیش از گذشته آموختند که باید مقاومت کنند.» سالی که سال امتحان الهی و سختی‌های گوناگونی بود اما «ملت ما همه این سختی‌ها را با بردباری و مقاومت، صبر و هوشیاری و آگاهی پشت سر گذاشت.»

در این پیام، با نگاهی پرامید، سال بعد را سال تلاش‌های بزرگ برای سالی زیباتر با پیروزی‌های بزرگ دانستند.[8]

 ۱۳۶۷؛ تحرک دائمی، رمز پیروزی

در آستانه سال ۱۳۶۷، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای با اشاره به پیروزی‌های بزرگ در دفاع مقدس، آن را از ناحیۀ الهی دانستند: «خدا را شاکریم که در پایان این سال و روزهای پیش از عید نوروز بزرگترین پیروزی سال را به ملت ما ارزانی داشت و دل آنها را شاد کرد.» اما تأکید کردند که «عنایت الهی چیزی تصادفی و مجانی نیست. بلکه در مقابل اخلاص یک ملت و صفا و تلاش صادقانه و مجاهدت به او ارزانی می‌شود.»

ایشان با اشاره به انتخابات سومین دورۀ مجلس، بر لزوم وحدت و قطع دست‌های توطئه‌گر و مخل وحدت تأکید کردند و در پایان خاطرنشان کردند: «دست‌ها در هم و هماهنگی آوازها با هم یک ملت را در همه میدان‌ها به پیش می‌برد و این همان چیزی است که بحمدالله ملت ما به آن دست یافته است.»[9]

ایشان که ریاست شورای عالی دفاع را بر عهده داشت، در نوروز در جمع فرماندهان نظامی نیز حاضر شد و حال و هوای این دیدار، نظامی‌تر بود. ایشان با اشاره به پیروزی‌های بزرگ «کربلای پنج» و «والفجر ده»، «تحرک دائمی» را رمز حیات ارتش و ملت ایران خواند: «سکون و رکود در کار ارتش معنى ندارد... اگر از درون یک سازمانى حالت رشد دائمى نداشته باشد، خواهد پوسید.» ایشان این تحرک و پویایی را حاصل ایمان و پیوند مردم و مسؤولان دانست و آن را راز پیشرفت‌های ایران در سطح ملی و جهانی معرفی کرد.[10]

 ۱۳۶۸؛ خداحافظی با جنگ، سلام به بازسازی

آخرین پیام نوروزی دوران ریاست جمهوری، در حالی منتشر شد که سال ۱۳۶۷ به پایان رسیده بود؛ سالی که رئیس‌جمهور آن را «بى‌نظیر و تاریخى» نامید. سالی که در آن، امام خمینی (ره) بزرگترین تصمیم ملی یعنی «پایان جنگ و پذیرش آتش‌بس» را گرفتند و مردم نیز از آن حمایت کردند. سالی که با موشک‌باران آغاز شد و با توطئه‌های فرهنگی پایان یافت، اما در خلال آن، ملت ایران بزرگ‌ترین راهپیمایی‌ها و بسیج‌های مردمی را رقم زدند.

حالا در آستانه سال ۱۳۶۸، سخن از «بازسازى فراگیر و همه‌جانبه» بود. بازسازی‌ای که به گفته رئیس‌جمهور، بدون «حمایت مردم، بدون دخالت مردم، بدون کمک سیاسى و عملى مردم» امکان‌پذیر نبود. ایشان بازسازی را نه فقط در اقتصاد و تولید، که در علم و تحقیق، در فرهنگ، در محیط زیست و حتی در نیروهای مسلح جستجو می‌کرد. و در پایان، یک توصیه ساده اما اساسی داشت: صرفه‌جویی و پرهیز از اسراف، که آن را نه به معنای سخت‌گیری بر مردم، که راهی برای «گشایش در امور زندگى» معرفی کرد.[11]

اما هیچ کس نمی‌دانست، تا چند روز بعد، امام منتظری را از قائم مقام رهبری عزل خواهد کرد، خود به دیدار یار خواهد شتافت و سکان رهبری برای دوره‌ای طلایی به رئیس‌جمهوری سپرده خواهد شد، که آرزویش انجام وظیفه بود در امری همچون نمایندگی امام در مناطق محروم سیستان و بلوچستان.