ابعاد غیرمکشوف از آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس
در میان اسناد برجای‌مانده از ساواک، پرونده سه‌جلدی آیت‌الله عبدالکریم حق‌شناس یکی از آن پرونده‌هایی است که تصویری متفاوت از یک روحانی مشهور ارائه می‌دهد. او امروز بیشتر به‌عنوان «معلم اخلاق» شناخته می‌شود؛ مردی که دهه‌ها در مسجد امین‌الدوله در بازار تهران، اخلاق و معنویت تدریس می‌کرد. اما گزارش‌های منابع ساواک نشان می‌دهند که پشت این چهره آرام، فعالیتی سیاسی و روشنگرانه جریان داشت که ساواک را به چالش کشیده بود.
مسجد امین‌الدوله، واقع در بازار چهل‌تن تهران، در دهه‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ یکی از کانون‌های مهم مذهبی و سیاسی پایتخت بود و با نام آیت‌الله حق‌شناس پیوند خورد. اسناد ساواک نشان می‌دهند که این مسجد نه‌فقط محل تدریس اخلاق و فقه بود، بلکه پایگاهی برای شکل‌گیری هیئت‌های مؤتلفه اسلامی و فعالیت جوانان انقلابی نیز به شمار می‌رفت.
برای رصد اقدامات آیت‌الله، منابع متعددی با کدهایی چون ۱۰۴۲، غفاری، ژ-۳ و همکار افتخاری در مسجد امین‌الدوله فعال بودند. منبع ۱۰۴۲ که تنها ۲۳ سال داشت، مهم‌ترین منبع ساواک در این مسجد بود. او مأموریت داشت وعاظ مدعو را شناسایی کند، محتوای سخنرانی‌ها را گزارش دهد و جوانان فعال مسجد را زیر نظر بگیرد. ساواک حتی به او آموزش داده بود که «مرتباً در جلسات به ظاهر درسی در مسجد شرکت کند و ضمن شناسایی شرکت‌کنندگان، درباره فعالیت‌های آن‌ها تحقیق نماید.»
اما آیت‌الله حق‌شناس از وجود این منابع آگاه بود. در یکی از ملاقات‌های خصوصی، به منبع ۱۰۴۲ گفته بود: «از طرف سازمان امنیت گفتند شیخ عبدالکریم ورق سیاه دارد. آخر من به آنان چه کرده‌ام که ورقم سیاه شده؟ در کدام انقلاب شرکت جسته‌ام؟» و سپس با کنایه‌ای آشکار افزوده بود: «ای کاش یک کسی بود تا این حرف‌های مرا به سازمان امنیت برساند و بگوید که شیخ عبدالکریم چنین و چنان می‌گفت.» این جمله نشان می‌دهد که او آگاهانه سخنانش را برای رسیدن به گوش ساواک تنظیم می‌کرد.
ساواک نیز به‌خوبی می‌دانست که این روحانی «بسیار محتاط و بسیار زیرک» است. به همین دلیل، در برخی اسناد به مسئولان هشدار داده شده بود که از هر اقدام مستقیمی مانند احضار یا بازرسی که ممکن است عملیات نفوذ را لو بدهد، خودداری کنند. در یکی از اسناد آمده است: «چون ساواک در بین اجتماع آنان که به رهبری حق‌شناس اداره می‌شود نفوذ کامل دارد، لهذا از هر گونه اقدام (احضار یا انعکاس به سایر مراجع انتظامی) جلوگیری شود.»
مسجد امین‌الدوله تنها محل تدریس اخلاق نبود. گزارش‌های ساواک نشان می‌دهند که از سال ۱۳۴۲، جلسات سیاسی شبانه پس از نماز جماعت در این مسجد برگزار می‌شد. بازاریان، تاجران و دکان‌داران در این جلسات درباره اوضاع روز بحث می‌کردند و اعلامیه‌های علما به دیوارهای مسجد نصب می‌شد. آیت‌الله حق‌شناس در منابر خود از امام خمینی یاد می‌کرد و با کنایه به حکومت، از ظلم و استبداد انتقاد می‌کرد.
او با دعوت از وعاظ انقلابی مشهور مانند شیخ محمدمهدی ربانی، شیخ علی‌اصغر مروارید، سید علی خارینی و مرتضی مطهری، مسجد را به کانونی برای تداوم روشنگری تبدیل کرده بود. منابع ساواک در گزارش‌های خود می‌نوشتند که سخنرانی‌ها «توأم با کنایه و اشاره» بود و وعاظ با تفسیر وقایع تاریخی، جدال حق و باطل را به روزگار حاضر پیوند می‌زدند.
در سال ۱۳۵۴، نام آیت‌الله حق‌شناس در فهرست نمایندگان امام خمینی که وجوه سهم امام را جمع‌آوری می‌کردند، قرار گرفت. (سند مذکور را اینجا ببینید.)
ساواک که درصدد مختل کردن شبکه مالی نهضت بود، دستگیری نمایندگان را در دستور کار قرار داد. اما آیت‌الله حق‌شناس با احتیاطی که داشت، بسیاری از فعالیت‌های خود را از چشم منابع ساواک دور نگه می‌داشت. شیوه مدیریت او به گونه‌ای بود که علی‌رغم اراده برخی مقامات ساواک برای طرد آیت‌الله حق‌شناس، مسجد امین‌الدوله دوره طولانی از ثبات و تکاپوی انقلابی را تجربه کرد و آیت‌الله حق‌شناس وظیفه خود در روشنگری و پرورش افکار و دهنیت‌های انقلابی را به خوبی ایفا نمود.
نظرات