روایت خوش‌خدمتی‌های محمدرضا پهلوی به آمریکا و اسرائیل

محمدرضا پهلوی در طول سلطنت خود، به‌ویژه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تلاش گسترده‌ای برای جلب رضایت قدرت‌های غربی و تأمین منافع آنها در منطقه انجام داد. از تأمین نفت مورد نیاز غرب و اسرائیل گرفته تا مشارکت نظامی در جنگ‌های منطقه‌ای، تأمین سوخت و امکانات برای ارتش آمریکا و اختصاص میلیاردها دلار از درآمد کشور به خرید تسلیحات آمریکایی؛ مجموعه اقداماتی که نشان می‌دهد حفظ رضایت واشنگتن و متحدانش چه جایگاه مهمی در سیاست خارجی و تصمیمات حکومت پهلوی داشت. جالب آنکه بخشی از این واقعیت‌ها نه از زبان مخالفان شاه، بلکه در خاطرات نزدیکان و اعضای خانواده او روایت شده است.

اعتراف به غلام حلقه‌به‌گوش بودن

یکی از صریح‌ترین روایت‌ها درباره میزان وابستگی محمدرضا پهلوی به آمریکا، در خاطرات فرح پهلوی آمده است. او در کتاب «دختر یتیم» به نقل از اظهارات همسرش، تصویری از عملکرد شاه در خدمت به منافع غرب ارائه می‌کند. محمدرضا در این روایت می‌گوید:

«من در جریان تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۶۷ شیرهای نفت ایران را به روی جهان غرب و اسرائیل باز کردم و به بهای تخریب روابط با اعراب، اجازه ندادم چرخ صنعت و انرژی غرب از حرکت بایستد.»

این اعتراف، به‌خوبی نشان می‌دهد که شاه حاضر بود برای تأمین نیازهای غرب و اسرائیل، حتی روابط ایران با کشورهای عربی را نیز قربانی کند. در شرایطی که کشورهای عربی در اعتراض به حمایت غرب از اسرائیل از ابزار نفت استفاده می‌کردند، حکومت پهلوی برخلاف آن جریان عمل کرد و با ادامه عرضه نفت، به تأمین نیازهای غرب و اسرائیل کمک رساند. این اقدام صرفاً یک تصمیم اقتصادی نبود؛ بلکه همراهی سیاسی با جبهه‌ای بود که در برابر کشورهای عربی قرار داشت.[1]

سربازان ایرانی برای منافع غرب

خوش‌خدمتی محمدرضا پهلوی به آمریکا تنها به تأمین نفت محدود نمی‌شد. او در عرصه نظامی نیز حاضر بود امکانات و نیروی انسانی ایران را در خدمت اهداف منطقه‌ای واشنگتن قرار دهد.

در همان روایت منسوب به محمدرضا پهلوی، درباره جنگ ظفار آمده است:

«در جریان جنگ ظفار به منظور حفظ امنیت دهانه خلیج فارس و عبور مطمئن نفت به سوی امریکا، ژاپن و اروپا، سربازان ایرانی را به جنگ با شورشیان چپ‌گرا فرستادم.»

به این ترتیب، ارتش ایران در جنگ ظفار به میدان رفت تا امنیت مسیر انتقال نفت به بازارهای جهانی حفظ شود. شاه در این روایت، مأموریت نیروهای ایرانی را نه در چارچوب دفاع از منافع مستقیم مردم ایران، بلکه در ارتباط با امنیت جریان انرژی مورد نیاز قدرت‌های صنعتی جهان توضیح می‌دهد.

نمونه دیگر این همراهی، همکاری حکومت پهلوی با آمریکا در جریان جنگ ویتنام بود. محمدرضا در ادامه همان اظهارات می‌گوید:

«در جریان جنگ ویتنام، نفت و بنزین و سوخت هواپیما به آمریکاییان رساندم و حتی هواپیماهای جنگی ایران را در اختیار سرفرماندهی امریکا در ویتنام جنوبی قرار دادم.»

بنابراین، همکاری شاه با آمریکا به پشتیبانی سیاسی محدود نبود؛ امکانات انرژی و حتی تجهیزات نظامی ایران نیز در اختیار ارتش آمریکا قرار می‌گرفت.[2]

میلیاردها دلار برای خرید سلاح آمریکایی

یکی دیگر از جلوه‌های وابستگی حکومت پهلوی به آمریکا، حجم گسترده خریدهای تسلیحاتی از این کشور بود. محمدرضا پهلوی در همان اظهارات منقول در کتاب فرح، درباره این موضوع می‌گوید:

«هر سال میلیاردها دلار بودجه کشور را صرف خرید اسلحه از کمپانی‌های امریکایی کردم و صدها میلیون دلار به مؤسسات آموزشی و اجتماعی امریکا کمک بلاعوض کردم.»

این اظهارات نشان می‌دهد که منابع مالی کشور، علاوه بر هزینه‌های نظامی، برای کمک بلاعوض به مؤسسات آمریکایی نیز مصرف می‌شد. در واقع، شاه از یک سو بازار بزرگی برای شرکت‌های تسلیحاتی آمریکا فراهم کرده بود و از سوی دیگر، با کمک‌های مالی به مؤسسات آن کشور، بر دامنه همکاری خود با آمریکا می‌افزود.

اهمیت این مسئله زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم این هزینه‌ها از درآمدهای ملی ایران تأمین می‌شد؛ درآمدی که می‌توانست برای توسعه زیرساخت‌ها، بهبود وضعیت معیشتی مردم و تقویت توان داخلی کشور به کار گرفته شود.[3]

مجری بی‌چون‌وچرای دستورات آمریکا

آنچه در خاطرات فرح پهلوی آمده، تنها یک روایت منفرد نیست. دیگر چهره‌های نزدیک به دربار و حکومت پهلوی نیز به وابستگی شاه به بیگانگان اشاره کرده‌اند.

ارتشبد حسن طوفانیان، مسئول خریدهای تسلیحاتی ارتش و از افراد مورد اعتماد محمدرضا، درباره شخصیت شاه در برابر خارجی‌ها می‌نویسد:

«شاه را داخل آدم نمی‌دانست ولی هر خارجی هر حرفی می‌زد او قبول می‌کرد.»[4]

دکتر علی امینی، نخست‌وزیر اسبق شاه، نیز درباره این وضعیت می‌نویسد:

«شاه دل خوشی از هیچ‌کس نداشت. خارجی‌ها همیشه افرادی را به او تحمیل می‌کردند.»[5]

خود محمدرضا پهلوی نیز در توصیف وضعیتش در برابر قدرت‌های خارجی، تعبیر قابل‌توجهی به کار برده است:

«من مانند عروسک خیمه‌شب‌بازی بودم که نخ‌های آن را آنها (انگلیس و امریکا) می‌کشیدند.»[6]

این اظهارات در کنار نمونه‌های عملی همکاری نظامی، اقتصادی و نفتی، تصویری روشن از جایگاه آمریکا و انگلیس در تصمیم‌گیری‌های حکومت پهلوی ارائه می‌کند. شاه در حالی که در داخل کشور بر استقلال و اقتدار سلطنت تأکید می‌کرد، در برابر خواسته‌های قدرت‌های خارجی انعطاف و تبعیت گسترده‌ای نشان می‌داد.

حفظ منافع بیگانگان

امام خمینی نیز بارها به وابستگی حکومت پهلوی به قدرت‌های خارجی اشاره کرده‌اند. ایشان در یکی از بیانات خود، با استناد به اظهارات محمدرضا پهلوی و مواضع مقام‌های انگلیسی، می‌فرمایند:

«این محمدرضا خودش گفت که متفقین صلاح دیدند که ما باشیم. پریروز وزیر [امور] خارجه انگلستان گفت: شاه ایران دارد منافع ما را حفظ می‌کند. چطور از او پشتیبانی نکنیم؟ ما می‌دانیم که ایشان منافع شما و آمریکا را دارد حفظ می‌کند. داد ملت هم همین است... مأموریت از طرف امریکا دارد و انگلستان. باید ایران را عقب نگه دارد. فرهنگ ایران را بشکند. روحانیت ایران را بشکند. اسلام را عقب بزند. تاریخ اسلام را تغییر دهد.»[7]

در چنین چارچوبی، اقداماتی مانند تأمین نفت اسرائیل و کشورهای غربی، مشارکت در جنگ ظفار، پشتیبانی از ارتش آمریکا در ویتنام و اختصاص منابع مالی کشور به خرید تسلیحات آمریکایی، دیگر تصمیماتی پراکنده و جدا از یکدیگر به نظر نمی‌رسند. این اقدامات در کنار هم، تصویری از سیاست خارجی حکومتی ارائه می‌کنند که حفظ رضایت قدرت‌های غربی و همراهی با منافع آنها را در اولویت قرار داده بود؛ حتی اگر بهای آن، هزینه‌کرد منابع ملی و قرار گرفتن امکانات ایران در خدمت اهداف دیگر کشورها باشد.