سیاست انگلیس: تفرقه بینداز و حکومت کن!
تفرقه‌اندازی بین شیعه و سنی توسط انگلیسی‌ها در سال ۱۳۰۶
پیش از فروپاشی امپراتوری عثمانی، اگرچه به دلیل حاکمیت دولت سنی‌مذهب عثمانی، شیعیان عراق (به‌رغم اکثریت جمعیتی) از مناصب حکومتی و نظامی محروم بودند و شکاف‌های مذهبی وجود داشت، اما این اختلافات مانع از همبستگی آن‌ها در برابر اشغالگران خارجی نشد. بهترین گواه این مدعا، «انقلاب بزرگ ۱۹۲۰ عراق» (ثورة العشرین) بود. در این واقعه شیعیان و اهل تسنن با فتوای علمای نجف و کربلا، دوشادوش یکدیگر علیه قیمومیت بریتانیا قیام کردند. انگلیسی‌ها که از این اتحاد غافلگیر شده و هزینه‌های سنگینی پرداخته بودند، متوجه شدند که برای حفظ سلطه خود بر منابع نفتی و موقعیت استراتژیک عراق، باید این اتحاد را بشکنند. بنابراین با اجرای سیاست همیشگی خود یعنی «تفرقه بینداز و حکومت کن»، در ساختار دولت جدید عراق (به پادشاهی فیصل اول در سال ۱۹۲۱)، قدرت سیاسی، اداری و ارتش را به نخبگان اقلیت سنی (عمدتاً افسران سابق عثمانی) سپردند. آن‌ها با این تصمیم می‌خواستند تا اکثریت شیعه و مرجعیت دینی را که مخالف سرسخت معاهدات استعماری انگلیس بودند، به حاشیه برانند و دو مذهب را روبه‌روی هم قرار دهند.
بروز مجدد اختلافات در شهریور ۱۳۰۶، دقیقاً به اوج‌گیری همین مهندسی سیاسی بریتانیا در سال ۱۹۲۷ بازمی‌گردد. در این بازه، سه اتفاق مهم جامعه عراق را به مرز انفجار رساند. نخست، تلاش دولت تحت نفوذ و حمایت انگلیس برای تصویب «قانون خدمت وظیفه اجباری» بود که شیعیان به شدت با آن مخالف بودند. معنای این تصمیم آن بود که جوانان شیعه باید به عنوان سرباز صفر، زیر دست افسران سنی خدمت کنند و علیه قبایل خود بجنگند. دوم، جنجال انتشار کتابی در مدح بنی‌امیه توسط أنیس زکریا النصولی در بغداد بود که خشم شیعیان را برانگیخت. سوم نیز، «فاجعه کاظمین» در محرم همان سال بود که در آن، مأموران دولتی و نظامیان به دسته‌های عزاداری شیعیان در کاظمین حمله کردند و عده‌ای به شهادت رسیدند. بریتانیا از این تنش‌های خونین به عنوان اهرم فشاری استفاده می‌کرد تا به نخبگان حاکم عراق ثابت کند که بدون حضور نظامی انگلیس، قادر به کنترل کشور و جلوگیری از انقلاب شیعیان نیستند؛ موضوعی که به دلیل هم‌مرزی با خوزستان و پیوندهای مذهبی، به شدت مورد توجه و نگرانی ارتش ایران نیز قرار داشت.
سند پیش رو، تلگرافی است که دقیقاً در بحبوحه همین التهابات، وضعیت بحرانی عراق را از طریق لشکر جنوب گزارش می‌دهد:
ارکان حرب کل قشون
مرموزات
کشف تلگراف ارکان حرب لشگر جنوب - شیراز
نمره وارده ۲۱۶۶
تاریخ: ۵ شهریورماه ۱۳۰۶
کفالت محترم ارکان حرب کل قشون
تلگراف فرمانده ساخلو خوزستان مشعر است که قرار راپورت واصله، در بین‌النهرین[=عراق] بین شیعه و سنی مجدداً اختلافات عمده تولید گردیده که بیم انقلاب شدیدی می‌رود*. راپورتاً عرض شد.
نمره ۱۲۹۰ - رئیس ارکان حرب لشگر جنوب، سرتیپ محمدحسین [فیروز]
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* بعد از جنگ جهانی اول که قیمومت عراق به دست دولت بریتانیا افتاد، تفرقه و اختلاف بین شیعه و سنی در این کشور بالا گرفت. لازم به ذکر است که شیعیان و اهل تسنن، هم در عراق و هم در دیگر کشورهای اسلامی، از صدها سال پیش از این در صلح و آرامش در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند.
نظرات