بازگشت فوری پالایشگاه تخریب شده به مدار
در نخستین ساعات جنگ تحمیلی، پالایشگاه آبادان، به عنوان بزرگترین تأسیسات نفتی ایران، هدف مستقیم حملات رژیم بعثی عراق قرار گرفت. رژیم بعث بر تداوم آتشسوزی در پالایشگاه آبادان اصرار داشت و این مسئله در اعترافات سربازان اسیرشده عراقی مبنی بر سهمیه مهمات روزانه برای زدن پالایشگاه نمود داشت: «دستور داده بودند که نباید بگذارید دود پالایشگاه بخوابد، اگر خاموش شود تنبیه میشوید! برای زدن پالایشگاه آبادان، ما سهمیه روزانه مهمات داشتیم.»[1]
این حملات را سناتور آمریکایی تئوریزه کرده بود که غول نفتی خاورمیانه را عملاً از مدار تولید خارج کرد. با این حال، در همان سالهای جنگ، مهندسان ایرانی با روشهای ابتکاری و دستی، بنزین مورد نیاز جبهه را تأمین کردند. اما نقطه عطف، پس از آتشبس رقم خورد؛ جایی که کارشناسان غربی بازسازی پالایشگاه را بدون تکنولوژی پیشرفته آمریکا و هزینه میلیارد دلاری محال میدانستند. این درحالی بود که مسئولان وقت جمهوری اسلامی ایران بر توان متخصصان داخلی برای بازسازی اصرار داشتند و حل این سئله را از این مفر ممکن میدانستند.
توقف تولید
در سال اول جنگ هشتساله میان ایران و عراق، پالایشگاه بهگونهای مورد حمله قرار گرفت که سبب تعطیلی آن و انهدام بخش اعظمی از تأسیساتش شد. تعطیلی پالایشگاه آبادان سبب محرومیت کشور از تولیدات نفت و بنزین و سایر محصولات میشد.[2]
پالایشگاه آبادان با ظرفیت بالای 620 هزار بشکه در روز که ظرفیتی نزدیک به مجموع ظرفیت سایر پالایشگاههای ایران داشت، با آغاز هجوم ارتش عراق از فعالیت بازایستاد و تا پایان جنگ نه تنها مورد استفاده قرار نگرفت، بلکه، همواره در معرض آتش دشمن بود.[3] علاوه بر این، حدود 850 مخزن ذخیره مواد نفتی نیز تخریب شد. همچنین پالایشگاه آبادان 20 میلیون لیتر فرآورده به اقصی نقاط جهان صادر میکرد که آن هم نیز متوقف شد.[4]
عملیات تولید پالایشگاه متوقف شده بود اما با همت مهندسان و متخصصان، پالایشگاه اولین خدماتش را در دوره جنگ تحمیلی بهصورت تولید محلی عرضه کرد. آنها با ترکیب مواد به شیوه دستی (سنتی) بنزین، گازوئیل و نفت مورد نیاز وسایل نقلیه رزمندگان (بسیج، سپاه، ارتش) و سازمانها و ادارات دولتی را تولید کردند که این اقدام در نوع خود مهمترین خدمترسانی پالایشگاه آبادان به جبهه و جنگ بود.[5]
پیشبینی نادرست
اما مهمتر از اقدامات و فعالیتهای پالایشگاه آبادان حین جنگ، چگونگی بازسازی آن پس از جنگ است که امری شگرف است. درباره مقدار خسارت و آسیبی که پالایشگاه آبادان در حین جنگ دیده بود میتوان به مقالهای که در روزنامه لاهور به چاپ رسیده است توجه کرد. مقاله مذکور اینگونه نقل میکند که جدای از نتیجه جنگ، آمریکا پیروز است چرا که هر دو کشور برای بازسازی و تعمیر پالایشگاههای آبادان و بصره خویش به شرکتهای آمریکایی رجوع خواهند کرد. سخنگوی شرکت استرویلر (شرکت سازندهی پالایشگاه آبادان) اعلام کرده بود، هزار میلیون دلار صرف برپایی دوبارهی پالایشگاه خواهد شد. یک کارشناس نفتی انگلستان در مصاحبهای اعلام داشته ایران ناچار است برای تجدید بنای پالایشگاه از تکنولوژی پیشرفته آمریکا استفاده نماید.[6]
تکیه بر متخصصان ایرانی
شاید از منظر ناظران خارجی، تکیه بر شرکتهای غربی –بهویژه آمریکایی– برای بازسازی پالایشگاه آبادان تصمیمی منطقی به نظر میرسید، اما مسئولان ایرانی بهجای پیروی از این روال مرسوم، بر تخصص و کاردانی نیروهای داخلی تکیه داشتند.
به طوری که رئیس وقت مجلس در مصاحبه با روزنامه ایندین اکسپرس در سال 61، در پاسخ به سؤال خبرنگار هندی مبنی بر چگونگی جبران خسارت بعد از جنگ، اینگونه پاسخ میدهد: «بازسازی منطقه جنگی -به خصوص صنایع نفتی- کار زیاد دشواری نیست؛ فقط پالایشگاه آبادان صدمه دیده است. به علاوه تکنسینهای ایرانی قادرند در مدت کوتاهی، همه نقایص را جبران نمایند. با این وجود، اگر ما کمبودی در امر بازسازی مشاهده کنیم، از هر کشوری که مایل باشیم کمک میگیریم.»[7] همچنین در حین فرآیند بازسازی پالایشگاه، میرحسین موسوی، نخستوزیر وقت، در بازدید از پالایشگاه آبادان آن را پرچم و نشان مقاومت ملت ایران نامید و بازسازی این پالایشگاه را سمبل بازسازی کشور دانست.[8]
مرز اراده ملی
مقرر شده بود که رئیس جمهور وقت، شهید آیتالله سیدعلی خامنهای نیز برای افتتاح فاز اول پالایشگاه به آبادان بروند. ایشان در روز دوازدهم فروردینماه 1368 در مراسم افتتاح فاز یک پالایشگاه آبادان گفتند: «به خود اعتماد کنید و از خود شعاع معرفت را در این سرزمین بتابانید زیرا جدی گرفتن سازندگی کشور شما را از دیگران بینیاز خواهد کرد. و با توجه به عظمت انجام این پروژه، ملت ایران احساس میکند قدرت سازماندهی، مدیریت و ابتکار دارد و این مرزی است از اراده ملت ایران. بازسازی پالایشگاه که با عشق به ایران صورت گرفته نشانگر این مطلب است که کل کشور ساخته خواهد شد و دشمنان انقلاب اساسا جنگ را به منظور به حقارت کشاندن ملت و حذف استقلال و آزادی از جمهوری اسلامی ایران به ما تحمیل کردند. شما کارکنان زحمتکش ثابت کردید که ملت ایران میتواند با اتکا به خود به قدرتی شگفتانگیز تبدیل شود و لذا باید این تلاش شما همانند روحی در کالبد مردم ایران دمیده شود. متخصصین ما باید تجربهها را به سایر بخشها منتقل کنند و از این مدیریتها و سازماندهیهای خوب هم استفاده شود. کارکنان و متخصصین متعهد و صنعتگران ماهر و مهندسین زبردست در اینجا بدون اتکا به دیگران در حقیقت رمز اراده ملت ایران به استقلال اقتصادی و استقلال در بازسازی شدند و این خود یک حرکت سمبلیک است که نشان میدهد ملت ما برای بازسازی تصمیم جدی دارد.»[9] اعتماد به خود در بازسازی این پالایشگاه امری حیاتی بود که جواب نیز داد.
بازسازی جهادی
به دنبال اعلام آتشبس براساس طرح اولیهای که برای تولید 130 هزار بشکه در فاز اول تهیه و تدوین گردیده بود، کار با تلاش ۶۰۰۰ نفر از کارکنان ومتخصصین صنعت نفت شروع شد که در نتیجه آن، فاز اول پالایشگاه همزمان با تعطیلات نوروزی، در دوازدهم فروردینماه 1368 راهاندازی شد.[10]
آغاز عملیات اجرایی با مشکلات فراوانی همراه بود. شهر آبادان هنوز حالتی نظامی داشت و گذرگاههای ورودی شهر تحت کنترل کامل نیروهای نظامی مستقر در منطقه بود. ازطرفی، کلیه مسیرهای تردد در شهر و سرتاسر پالایشگاه انباشته از گلولههای عمل نکرده و مواد منفجره حساس و منطقه آلوده به مواد ناشی از بمبارانهای شیمیایی بود. ناگزیر، برای آغاز عملیات وسیع بازسازی پالایشگاه، مقدماتی از قبیل اخذ تردد، پاکسازی محوطه از مهمات جنگی و مناسب نمودن شرایط زیست برای بیش از ده هزار تن در یک منطقه عملیاتی بایستی فراهم میآمد؛ چرا که به دلیل در تیررس بودن پالایشگاه در طول هشت سال جنگ تحمیلی، کلیه سرویسهای حیاتی آن تقریبا از حیز انتفاع خارج شده بود.[11]
متعاقب انجام کار سنگین آمادهسازی شامل تجهیز کارگاهها، تأمین محیط زیست مناسب، راهاندازی سیستمهای آب و برق و سایر سرویسها، بازگشایی آشپزخانه و رستورانها و امکانات دیگر به همه کارکنان پالایشگاه آبادان و ستاد مدیریت پالایش، گروههای اعزامی پنج پالایشگاه دیگر بهتدریج وارد آبادان شدند و بهصورت خودکفا، کار ضربتی بازسازی مدارس جهت اسکان نیروها و احداث کارگاههای گروهی را آغاز نمودند و علیرغم وجود مشکلات فراوان، پس از گذشت دوماه، عملیات آمادهسازی و استقرار را به پایان رساندند. در ادامه نیز تقسیمبندی کارها انجام گرفت. بهاینترتیب عملیات ضربتی و شبانهروزی بازسازی پالایشگاه آبادان در شرایطی نسبتا مناسب از نظر امکانات و در عین رویارویی با انبوهی از مشکلات آغاز شد. به قدری این بازسازی حرکتی عظیم و شگرف به حساب میآمد که میتوان گفت ره صدساله را یکشبه طی کردند و با راهاندازی فاز اول پالایشگاه آبادان، توان بالای صنعتی جمهوری اسلامی ایران را در سراسر جهان به نمایش گذاشتند.[12]
بازسازی پالایشگاه آبادان، فراتر از یک پروژه عمرانی، نمادی از جنگ ارادهها بود. از یک سو، کارشناسان غربی ایران را محتاج تکنولوژی آمریکا میدانستند و از سوی دیگر، انبوهی از گلولههای عملنکرده و آلودگی شیمیایی، زمین بازسازی را به کام مرگ تشبیه کرده بود. اما مهندسان ایرانی با نادیده گرفتن این پیشبینیها، خودکفایی را به منصه ظهور رساندند و آن را به یک راهبرد عملیاتی مبدل کردند. این پروژه ثابت کرد که با وجود تمام تحریمها و تخریبها، عزم ملی و اعتماد به متخصصان داخلی، نه تنها مانع پیشرفت نخواهد شد، بلکه موتور محرکهای برای شکوفایی استعدادهای نهفته و اعتمادبهنفس ملی است. امری که امروز نیز در بازسازی وطن، بار دیگر خود را نشان خواهد داد.
[1] قیم، بهادر(1397)، مراکز اقتصادی خوزستان در جنگ، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ص123.
[2] همان.
[3] همان، ص185.
[4] همان، ص123.
[5] همان، ص297
[6] بهروزی، فرهاد (1385). تقویم تاریخ دفاع مقدس (تثبیت متجاوز)، ج4، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص296.
[7] کریمی، نبی؛ پورداراب، سعید (1392). تقویم تاریخ دفاع مقدس (به سوی شلمچه)، ج21، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص1138.
[8] رسالت، 22/ 10/ 1367، ص11.
[9] مؤسسه اطلاعات (1368)، چهارساله دوم (گزارشی از دومین دوره ریاست جمهوری حضرت آیتالله خامنهای)، تهران: انتشارات اطلاعات، ص470-471.
[10] روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۴/ ۱/ ۱۳۶۸، ص۱.
[11] کیهان، 26/ 1/ 1368، ص12.
[12] همان.
نظرات