شناخت دقیق امام از میدان

بازخوانی الگوی مواجهه امام خمینی با جنگ تحمیلی

جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، اگرچه با زمینه‌سازی‌ها، تعرضات و اشغال برخی مناطق مرزی از مدتی پیش آغاز شده بود، در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با تهاجم سراسری و رسمی ارتش عراق به خاک ایران وارد مرحله‌ای جدید شد. در این روز، نیروهای عراقی با پشتیبانی گسترده توپخانه و بمباران‌های هوایی، از مرزهای بین‌المللی عبور کردند و در محورهای مختلف غرب و جنوب کشور به پیشروی پرداختند. گزارش‌های روز نخست جنگ از درگیری شدید در پاسگاه چیلات در محور دهلران، استقرار نیروهای عراقی در ارتفاعات انجیره و شینو در محور صالح‌آباد، تصرف پاسگاه گیسکه و ارتفاعات آن در محور سومار و استقرار نیروهای زرهی عراق در حوالی قصرشیرین حکایت داشت. هم‌زمان، شهرها و مراکز نظامی از جمله گیلانغرب و کرمانشاه نیز هدف حملات هوایی قرار گرفتند و قصرشیرین نیز مورد حمله هواپیماهای عراقی واقع شد.[1]

در چنین شرایطی، مواجهه با جنگ صرفاً به واکنش نظامی محدود نماند. امام خمینی در ۱ مهر ۱۳۵۹ با صدور اطلاعیه‌ای خطاب به مردم، نیروهای مسلح و مسئولان، ضمن تأکید بر اطاعت از شورای فرماندهی و جلوگیری از دخالت افراد غیرمسئول در امور جنگ، بر ضرورت حفظ انسجام، کنترل اخبار و شایعات، حمایت از نیروهای مسلح و کنار گذاشتن اختلافات داخلی تأکید کردند.[2]

از حمله نظامی تا دفاع ملی

واکنش امام خمینی به آغاز جنگ را باید در مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و مواضع پیوسته دید که از یک سو بر سامان‌دهی ساختار فرماندهی و از سوی دیگر بر حضور و همراهی مردم استوار بود. در اطلاعیه ۱ مهر ۱۳۵۹، ایشان تصریح کردند که اطاعت از شورای فرماندهی باید بدون کوچک‌ترین تخلف انجام گیرد و افراد و مقامات غیرمسئول نباید در امر فرماندهی دخالت کنند. همچنین فرمانده کل قوا به نمایندگی از ایشان و شورای فرماندهی، مسئول امور جنگی معرفی شد. این دستورها در شرایطی صادر شد که نیروهای عراقی در محورهای مختلف مرزی در حال پیشروی بودند و نیاز به تمرکز فرماندهی و تقویت هماهنگی نیروهای مدافع وجود داشت. هم‌زمان، امام بر ضرورت مدیریت فضای خبری جنگ نیز تأکید کردند. رادیو و تلویزیون موظف شدند تنها اخباری را منتشر کنند که صحت آن به‌طور کامل ثابت شده باشد و از انتشار اخبار منابع غیرموثق خودداری کنند. همچنین در برابر شایعه‌سازی، نیروهای انتظامی و مردم موظف به همکاری معرفی شدند و روزنامه‌ها نیز از انتشار مطالبی که موجب تضعیف قوای مسلح می‌شد، منع شدند. در کنار این موارد، امام همه اقشار ملت و ارگان‌های دولتی را موظف کردند اختلافات جزئی را کنار بگذارند و با مخالفت‌های داخلی به دشمن کمک نکنند. بنابراین، در نخستین واکنش رسمی، هم‌زمان با سازمان‌دهی فرماندهی نظامی، بر انسجام اجتماعی، کنترل فضای روانی و جلوگیری از تضعیف جبهه داخلی نیز تأکید شد.[3]

شناخت ماهیت جنگ

در تبیین آیت‌الله خامنه‌ای از نحوه مواجهه امام خمینی با جنگ، نخستین ویژگی مهم، شناخت ماهیت واقعی کارزار بود. آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۹۹ تأکید کردند که امام از همان آغاز، جنگ را یک درگیری عادی میان دو کشور همسایه ندانست و حجم واقعی آن را شناخت. در این نگاه، صدام صرفاً یک طرف درگیر نبود، بلکه به‌عنوان ابزاری در برابر انقلاب اسلامی دیده می‌شد و امام، دشمنان اصلی و پشت‌صحنه جنگ را نیز مورد توجه قرار می‌داد. ایشان در سخنان خود درباره جنگ، آمریکا، شوروی و انگلیس را از جمله قدرت‌هایی معرفی کردند که در پشت صحنه این نبرد قرار داشتند.[4]

این برداشت از ماهیت جنگ، پیش از آغاز رسمی تهاجم نیز در مواضع آیت‌الله خامنه‌ای دیده می‌شد. ایشان در خطبه نماز جمعه ۲۸ شهریور ۱۳۵۹، سه روز پیش از آغاز رسمی جنگ، با اشاره به تمرکز نیروهایی که باید با اسرائیل می‌جنگیدند، گفتند که آمریکا بسیاری از نقشه‌ها و هدف‌های خود را به وسیله حکام بعثی عراق دنبال می‌کند.[5]

در همین چارچوب، آیت‌الله خامنه‌ای بعدها صدام را ابزاری در دست قدرت‌های بزرگ و به‌ویژه آمریکا توصیف کردند و گفتند طرف‌های اصلی نبرد با ملت ایران، از آمریکا و قدرت‌های نگران از ظهور هویت جدید اسلامی ـ ایرانی در منطقه تا ناتو و کشورهای اروپای غربی و شرقی، صدام را به حمله تحریک کردند. ایشان همچنین به انتشار اسناد توافق‌های آمریکا و صدام پیش از جنگ و ادامه کمک‌های نظامی، اطلاعاتی و مالی غرب و شرق به رژیم بعثی در طول جنگ اشاره کردند.[6]

سامان‌دهی و انسجام در فرماندهی

در کنار شناخت ماهیت جنگ، امام خمینی بر سامان‌یافتگی فرماندهی جنگ نیز تأکید داشتند. در اطلاعیه ۱ مهر ۱۳۵۹، شورای فرماندهی و فرمانده کل قوا به‌عنوان مراجع مسئول امور جنگ معرفی شدند و دخالت افراد و مقامات غیرمسئول در امر فرماندهی ممنوع اعلام شد. این تأکید در شرایطی بود که جنگ در محورهای متعدد آغاز شده و گزارش‌های میدانی از فشار نیروهای عراقی بر پاسگاه‌های مرزی و احتمال سقوط برخی مواضع حکایت داشت.[7]

تأکید امام بر نقش ساختار قانونی و شورای عالی دفاع نیز در همین چارچوب قرار داشت. ایشان در بیانیه ۲۵ اسفند ۱۳۵۹، ضمن تأکید بر معیار بودن قانون اساسی در اعمال نهادها و مأموریت شورای عالی دفاع، تصریح کردند که مسائل دفاع در شورا مطرح و پس از تصویب، اجرای تصمیمات با فرماندهی کل قواست و قوای مسلح باید اوامر ایشان را اجرا کنند. از این منظر، اداره جنگ در نگاه امام بر تمرکز تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری و رعایت ترتیبات قانونی استوار بود.[8]

تشخیص درست

در بازخوانی آیت‌الله خامنه‌ای از نقش امام خمینی، فرماندهی ایشان به معنای حضور در قرارگاه‌های تاکتیکی و جابه‌جایی مستقیم یگان‌ها نبود؛ بلکه مسئله اصلی، تشخیص درست میدان، تعیین جهت حرکت و هدایت کلی جنگ بود. ایشان تصریح کردند که امام از ابتدا حجم واقعی کارزار را شناخت، دشمن را تشخیص داد، نقش مردم را در دفاع دریافت و با نفوذ معنوی، نگاه تیزبین و قاطعیت خود مسیر جنگ را هدایت کرد. قاطعیت امام در این روایت، به‌ویژه در تعیین اهدافی که در مقاطعی دشوار و حتی دست‌نیافتنی به نظر می‌رسید، آشکار می‌شود. آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به محاصره آبادان، آزادسازی خرمشهر و آزادی سوسنگرد، تأکید کردند که امام با قاطعیت بر تحقق این اهداف تأکید می‌کرد؛ در حالی که تحقق برخی از آنها برای نیروهای حاضر در میدان قابل تصور نبود. از این منظر، هدایت امام ترکیبی از شناخت شرایط، اعتماد به ظرفیت مردم و نیروهای مسلح و قاطعیت در تعیین جهت حرکت دفاع بود.[9]

اتکا به مردم و گسترش ظرفیت دفاع

دومین بخش مهم در الگوی مواجهه امام خمینی، تشخیص نقش مردم در دفاع بود. بر اساس تبیین آیت‌الله خامنه‌ای، امام از همان آغاز دریافت که مسئله جنگ صرفاً مسئله نیروهای مسلح نیست و حل آن به حضور ملت ایران نیاز دارد. همان‌گونه که ملت ایران انقلاب را به پیروزی رسانده بود، در دفاع از کشور نیز باید در صحنه حضور پیدا می‌کرد. این تشخیص، به شکل‌گیری حرکت عظیم مردمی و بسیج نیروهای اجتماعی در دفاع از کشور انجامید.[10]

این اعتماد به مردم، به دوران جنگ محدود نبود. در تبیین آیت‌الله خامنه‌ای، باور امام به مردم از سال‌های مبارزه با رژیم پهلوی شکل گرفته بود و محور مبارزه ایشان، آگاهی مردم و به میدان آوردن ظرفیت ملت بود. پس از پیروزی انقلاب نیز همین رویکرد ادامه یافت و امام خمینی بر مراجعه به آرای مردم در تعیین نظام سیاسی و تدوین و تصویب قانون اساسی تأکید کرد. در دوران جنگ نیز فراخوان مردم برای حضور در جبهه‌ها، تشکیل نیروی مقاومت مردمی و جهاد سازندگی از جلوه‌های همین اعتماد به مردم دانسته شده است.[11]

از همین منظر، امام خمینی حضور مردم در صحنه را عامل مهمی برای حفظ کشور می‌دانستند. در تبیین این رویکرد، آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۹۲ سه باور را در امام برجسته کردند: باور به خدا، باور به مردم و باور به خود؛ باورهایی که به امام قاطعیت، شجاعت و استقامت می‌داد. این نگاه موجب شد امام با تکیه بر مردم، آنان را در تحولات مختلف انقلاب و سپس در دفاع مقدس به میدان بیاورد.[12]

در تبیین آیت‌الله خامنه‌ای، حضور مردم در دفاع مقدس به رزمندگان حاضر در جبهه محدود نبود. کمک‌های مالی، آذوقه‌رسانی، رسیدگی به مجروحان، بدرقه و تشییع شهدا، فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغاتی، مقابله با عملیات روانی دشمن، پذیرایی از جنگ‌زدگان و مقاومت مردم شهرهای مورد حمله موشکی، بخشی از شبکه گسترده حضور مردمی در دفاع معرفی شده است. از این منظر، دفاع مقدس عرصه‌ای بود که گروه‌های مختلف اجتماعی هر یک جایگاه خود را در آن پیدا کردند. این الگوی حضور عمومی، در روایت آیت‌الله خامنه‌ای زمینه ظهور و رشد استعدادهای مختلف را نیز فراهم کرد. ایشان از جوان روستایی، افسر جوان و روزنامه‌نگار داوطلبی یاد کردند که در جریان دفاع مقدس به چهره‌هایی مانند حاج قاسم سلیمانی، شهید صیاد شیرازی، شهید بابایی و شهید باقری تبدیل شدند و دفاع مقدس را عرصه‌ای برای بروز استعدادهای انسانی دانستند.[13]

مقابله با جنگ روانی

در کنار سازمان‌دهی فرماندهی و به میدان آوردن مردم، حفظ روحیه جامعه و نیروهای مدافع نیز در مواجهه امام با جنگ جایگاه ویژه‌ای داشت. در ۸ مهر ۱۳۵۹، هنگامی که گزارش احتمال سقوط اهواز به امام خمینی رسید، واکنش ایشان با تکیه بر توان مردم همراه بود: «مگر جوانان اهواز مرده‌اند؟!» این واکنش در شرایطی بیان شد که نیروهای عراقی در جنوب خوزستان تا پشت دیوارهای خرمشهر رسیده و در مناطق میانی‌تر خود را به چند کیلومتری اهواز رسانده بودند.[14]

در نخستین روز جنگ نیز آیت‌الله خامنه‌ای در برابر نگرانی‌های ناشی از حمله عراق، بر حفظ خونسردی و متانت مردم تأکید کرده و از آنان خواسته بودند به شایعات توجه نکنند و در انتظار لحظه انجام مسئولیت عمومی باشند. هم‌زمان اعلام شد نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران در زمین، هوا و دریا در حال نبرد هستند.[15]

یکی از محورهای اطلاعیه ۱ مهر امام خمینی نیز جلوگیری از شکل‌گیری شکاف داخلی در شرایط جنگ بود. امام همه اقشار ملت و ارگان‌های دولتی را موظف کردند اختلافات جزئی خود را کنار بگذارند و با مخالفت‌های داخلی به دشمن کمک نکنند. همچنین انتشار اخبار غیرموثق و مطالبی که قوای مسلح را تضعیف می‌کرد، ممنوع اعلام شد. این مجموعه دستورها نشان می‌دهد که در همان نخستین روزهای جنگ، حفظ انسجام داخلی و جلوگیری از تضعیف روحیه عمومی در کنار دفاع نظامی مورد تأکید قرار گرفت.[16]

این موضوع در تبیین آیت‌الله خامنه‌ای از الگوی رفتاری امام نیز جایگاه مشخصی دارد. ایشان اهتمام به همبستگی و اتحاد ملت را یکی از ویژگی‌های امام در مواجهه با دشمنی‌ها دانستند و تأکید کردند که هر چیزی که ملت را به دو دسته و دو قطب تقسیم کند، از نظر امام مردود بود. در کنار این ویژگی، شجاعت، پرهیز از هیجان‌زدگی، رعایت اولویت‌ها، اعتماد به توانایی‌های مردم، بی‌اعتمادی به دشمن و ایمان به نصرت الهی از دیگر ویژگی‌هایی معرفی شد که در الگوی رفتاری امام مورد تأکید قرار گرفته است.[17]

فرماندهی مردم در پشت جبهه

آیت‌الله خامنه‌ای یکی دیگر از ویژگی‌های مدیریت امام خمینی را تناسب موضع‌گیری‌های ایشان با شرایط مختلف جنگ دانستند. به گفته ایشان، در زمانی که مردم نیازمند روحیه بودند، امام با سخنان خود به مردم روحیه می‌داد و دشمن را تحقیر می‌کرد؛ در زمانی که احتمال غرور ناشی از پیروزی وجود داشت، از شکل‌گیری غرور جلوگیری می‌کرد؛ و در مواقعی که رزمندگان به دلگرمی نیاز داشتند، از آنان تفقد می‌کرد. نمونه این رویکرد پس از آزادسازی خرمشهر دیده شد. پس از پیروزی رزمندگان، امام خمینی با جمله «خرمشهر را خدا آزاد کرد» پیروزی را به اراده الهی نسبت داد تا از شکل‌گیری غرور جلوگیری شود. در مقابل، هنگامی که رزمندگان نیازمند دلگرمی بودند، امام از آنان تفقد می‌کردند و از جمله می‌فرمودند: «بازوی رزمندگان را می‌بوسم». بنابراین، در این روایت، مدیریت روحیه تنها به ایجاد انگیزه در زمان شکست یا دشواری محدود نبود، بلکه حفظ تعادل روحی جامعه و نیروهای رزمنده در زمان پیروزی نیز مورد توجه قرار داشت.[18]

جنگ؛ دفاع در برابر تجاوز

در پیام امام خمینی به ملت و ارتش عراق در ۲ مهر ۱۳۵۹، جنگ در چارچوب دفاع در برابر حمله رژیم بعثی تبیین شد. امام در این پیام خطاب به مردم و نیروهای عراقی، آنان را به مقابله با رژیم بعث دعوت کردند و جنگ را جنگ میان اسلام و کفر و قرآن و الحاد معرفی کردند. ایشان از ارتش عراق خواستند در برابر حکومت بعثی قرار گیرند و از کارگران و کارمندان عراقی نیز خواستند با اعتصاب و مخالفت، از حکومت عراق حمایت نکنند.[19]

در همین دوره، مواضع مسئولان جمهوری اسلامی نیز بر تجاوز عراق و ضرورت دفاع تأکید داشت. محمدعلی رجایی، نخست‌وزیر، اعلام کرد که رژیم بعث از شرق اسلحه و از غرب پول دریافت می‌کند و برای نیروهای خود هزینه بیشتری اختصاص داده است. در مجلس شورای اسلامی نیز هاشمی رفسنجانی با اشاره به حملات عراق به مناطق مختلف، بر مقاومت نیروهای ایرانی و بسیج مردم تأکید کرد و آنچه در روزهای نخست جنگ در ارتش و میان مردم مشاهده می‌شد، نشانه‌ای از روحیه و آمادگی برای دفاع معرفی کرد.[20]

برآیند الگوی مواجهه امام خمینی

الگوی مواجهه امام خمینی با آغاز جنگ تحمیلی، مجموعه‌ای از اقدامات به‌هم‌پیوسته بود: شناخت ماهیت و ابعاد جنگ، سامان‌دهی فرماندهی، تأکید بر قانون و مسئولیت نهادهای مربوط، جلوگیری از دخالت افراد غیرمسئول، مقابله با شایعه و تضعیف روحیه، حفظ وحدت داخلی و به میدان آوردن مردم. این عناصر در نخستین اطلاعیه ۱ مهر ۱۳۵۹ و مواضع بعدی امام، در کنار یکدیگر قرار گرفتند و دفاع را از یک مسئله صرفاً نظامی به مسئله‌ای عمومی و ملی تبدیل کردند.[21]

در این چارچوب، نقش امام در جنگ در نگاه آیت‌الله خامنه‌ای نه در فرماندهی تاکتیکی یگان‌ها، بلکه در تشخیص ماهیت جنگ، شناخت دشمن، اعتماد به مردم، ایجاد انسجام، تعیین اولویت‌ها، حفظ روحیه و اتخاذ تصمیم‌های قاطعانه تعریف می‌شود. ایشان تأکید کرده‌اند که این نقش در نوشته‌ها و مباحث مربوط به جنگ کمتر مورد توجه قرار گرفته و لازم است در تحقیقات مربوط به دفاع مقدس، نقش امام به‌طور جدی و گسترده مورد بررسی قرار گیرد.[22]

در مجموع، الگوی مواجهه امام خمینی با آغاز جنگ، با پیوند میان سامان‌دهی دفاع نظامی، حفظ انسجام داخلی و اتکا به ظرفیت مردم، زمینه گسترش دفاع از سطح نیروهای مسلح به سطح جامعه را فراهم کرد. از این منظر، تقویت دفاع ملی در این دوره تنها حاصل افزایش توان نظامی نبود، بلکه با حضور مردم، حفظ روحیه و انسجام جامعه و هدایت کلی جنگ نیز پیوند داشت.