روایتی از حضور رهبر شهید انقلاب در وداع با ۶ مرجع تقلید

نهاد مرجعیت شیعه همواره یکی از ارکان اصیل و استوانه‌های مستحکم در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بوده است. در سیره عملی رهبر شهید انقلاب، تکریم جایگاه مراجع تقلید و حفظ پیوند عمیق میان ولایت فقیه و مرجعیت، اهمیتی ویژه و بنیادین داشته است. یکی از جلوه‌های مهم و تاریخی این تکریم، حضور شخص اول کشور در مراسم تشییع و بزرگداشت مراجع طراز اول بوده است.

بررسی تاریخی نشان می‌دهد که حضور رهبر شهید انقلاب در مراسم وداع با مراجع تقلید، هرگز در قالب تشریفات مرسوم یا صرفاً یک عرف طلبگی محدود نمانده است. گام نهادن ایشان در مشایعت مراجع، طی مقاطع حساس تاریخی حاوی پیام‌هایی راهبردی بوده که گستره آن از تکریم مقام شامخ فقاهت و تجلیل از سوابق مبارزاتی، تا خنثی‌سازی عملیات روانی دشمنان برای ایجاد شکاف در جامعه امتداد یافته است. در ادامه، بر اساس مستندات تاریخی، به بررسی روایت‌هایی از حضور رهبر شهید انقلاب در مراسم وداع با برخی از مراجع تقلید پرداخته خواهد شد.

تشییع امام؛ پاداشی الهی در بدرقه‌ای بی‌نظیر

بررسی مواجهه رهبر شهید انقلاب در قبال فقدان مراجع تقلید، از نیمه خرداد ۱۳۶۸ و مراسم تشییع پیکر بنیان‌گذار جمهوری اسلامی آغاز می‌شود.

نیمه خرداد ۱۳۶۸، ایران شاهد یکی از باشکوه‌ترین بدرقه‌های تاریخ بود. وداع نفر از مردم داغدار با پیکر مطهر بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، صحنه‌هایی خلق کرد که تا پیش از آن در کمتر جایی از جهان نظیر داشت. پیکر امام (ره) در میان دریای خروشان جمعیتی که از سراسر ایران خود را به تهران رسانده بودند، با چشمانی اشک‌بار و سینه‌هایی مالامال از اندوه، به سوی مزار ابدی‌اش در بهشت زهرا بدرقه شد.

در این مراسم تاریخی، آیت‌الله خامنه‌ای رهبر که در آن روزهای پرالتهاب، بار سنگین زعامت امت را بر دوش گرفته بودند شخصاً حضور یافتند و در مراسم اقامه نماز میت بر پیکر امام (ره) به امامت آیت‌الله گلپایگانی هم شرکت کردند. این حضور و بدرقهٔ تاریخی، از نگاه ایشان نمادی از پیوند عمیق جامعه با نهاد مرجعیت و ولایت بود. تداوم این پیوند به‌گونه‌ای بود که حتی با گذشت چهل روز از رحلت، مزار امام (ره) همچنان محل رجوع گسترده مردم بود. رهبر شهید انقلاب در توصیف مشاهدات عینی خود از این حضور امتدادیافته می‌فرمایند:

«من روز چهلم رحلت امام، با هلیکوپتر به سمت مرقد آن بزرگوار مى‌رفتم - چهل روز قبل از آن، آن‌جا یک زمین صاف بود؛ مزرعه‌اى بود که مرحوم حاج احمد آقا رضوان‌اللَّه‌علیه و دیگران رفتند و زمین‌هایش را از صاحبانش خریدند تا مقبره کنند - که یکباره دیدم گنبدى بالا آمده است و مزار و امامزاده‌اى درست شده است؛ مردم هم پیاده به طرف این مزار مى‌آمدند. منقلب شدم و گفتم: پروردگارا! چه زود جواب مى‌دهى؛ چه زود پاداش را در مشت شخص مى‌گذارى!»[1]

تشییع آیت‌الله گلپایگانی و نگرانی از فردای مرجعیت

آیت‌الله محمدرضا گلپایگانی، همان مرجع تقلیدی است که در مراسم تشییع امام خمینی (ره) بر ایشان نماز خواند و نام ایشان به‌عنوان یکی از گزینه‌های جایگزین امام راحل در اجلاسیۀ ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ مطرح می‌شود که مورد اقبال اکثریت خبرگان قرار نمی‌گیرد. این نخستین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در تشییع یک مرجع تقلید پس از آغاز زعامت ولی مسلمین است. رهبر معظم انقلاب، در ۱۹ آذر ۱۳۷۲ در مراسم تشییع ایشان در تهران حاضر شده و به جمع مشایعت‌کنندگان می‌پیوندند.[2]

جایگاه آیت‌الله گلپایگانی در بین مراجع، در سال‌های آخر حیاتش بالاتر رفته بود؛ به‌خصوص آن‌که امام خمینی، آیت‌الله هاشم آملی، آیت‌الله مرعشی نجفی و آیت‌الله خوئی، هر ۴ تن فوت کرده بودند و مسئلۀ مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای نیز هنوز به‌طور جدی مطرح نبود. این مسئله باعث بروز نگرانی‌هایی در جامعه شده بود که تکلیف مرجعیت به چه سو خواهد رفت.

شواهد این ادعا را می‌توان در صحبت‌های آیت‌الله موسوی اردبیلی، در واپسین خطبۀ نمازجمعۀ ایشان یافت:

«پس از وفات حضرت آیت‌الله گلپایگانی، مردم دربارۀ مرجعیت نگران شده‌اند و می‌پرسند که چه کسی را باید به مرجعیت برگزینیم؟ هنگام فوت حضرت آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی به ایشان عرض کردند: شما مرجع بعد از خود را تعیین کنید تا ما تکلیف خود را بدانیم که از چه کسی باید تقلید کنیم. ایشان در جواب، این آیۀ شریفه را نوشتند: اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ.[3] روش تعیین مرجعیت شیعه از دورۀ مرحوم کاشف‌الغطاء و قبل از ایشان، همین‌طور بوده است.»[4]

علاوه بر آن، هرچند آیت‌الله گلپایگانی در برخی مواضع سیاسی با آیت‌الله خامنه‌ای همسو نبود، اما این مسئله نه مانع از ارادت آیت‌الله خامنه‌ای به او شد و نه خللی در حمایت آیت‌الله گلپایگانی از رهبری آیت‌الله خامنه‌ای ایجاد کرد. آیت‌الله گلپایگانی هم تأیید و حمایت خود از رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را به ایشان ابلاغ کرد[5] و هم در دیداری که رهبر انقلاب با ایشان در ۲ اسفند ۱۳۷۰ داشتند، توفیقات هرچه بیشتر آیت‌الله خامنه‌ای را از خدای متعال خواستار شدند.[6]

رهبر شهید انقلاب نیز چند ماه پس از درگذشت آیت‌الله گلپایگانی، نگاهی آموزنده به همین موضوع داشتند و ضمن اشاره به آنچه پس از درگذشت ایشان روی داد، گفتند: «بنده از بچگی به آقای گلپایگانی ارادت داشتم. قبل از اینکه به قم بیایم، ایشان را یک بار در مشهد دیده بودم و از ایشان خوشم آمده بود. من اصلاً به درس ایشان نرفتم و هیچ ارتباطی هم وجود نداشت؛ ولی به ایشان علاقه‌مند شده بودم. حتی مواضع سیاسی‌مان در دوران انقلاب خیلی متفاوت بود؛ اما در عین حال به ایشان به‌عنوان یک ملای خوب و متدین واقعاً علاقه داشتم. انصافاً هم صاحب عزم و اراده بود. در مواقعی ایشان حرف‌هایی می‌زدند که هیچ‌کس در قم جرئت نمی‌کرد حرفی بزند. در قضیۀ تغییر تاریخ، هیچ‌کس غیر از آقای گلپایگانی در قم حرف نزد. به هر حال من قلباً به ایشان ارادت داشتم. خود ایشان هم شاید نمی‌دانست ما که مثلاً در جبهۀ داغ‌ها هستیم، به ایشان این‌طور علاقه و ارادت داریم. آقای محمدی گلپایگانی به قم رفتند تا سلام و اظهار اخلاص ما را به ایشان برسانند. ایشان گفته بودند فلانی بداند من او را تأیید و حمایت خواهم کرد. اگر یک وقت چیزی به نظرم برسد، علنی نمی‌گویم، به خود ایشان می‌گویم؛ اگر گوش کرد، فبها؛ اگر گوش نکرد، دیگر نمی‌گویم.»[7]

آیت‌الله اراکی؛ بدرقه‌ای برای خنثی‌سازی یک نقشه تاریخی

به‌فاصلهٔ یک‌سال پس از درگذشت آیت‌الله گلپایگانی، آیت‌الله محمدعلی اراکی در ۲ دی ۱۳۷۳ نیز درگذشت. با فقدان آیت‌الله گلپایگانی، عده‌ای از متدینین نگران وضعیت مرجعیت شده بودند. رهبر شهید انقلاب در توصیف آن برهه حساس می‌فرمایند:

«آن‌وقت عده‌اى توى مردم افتادند که «آقا، مرجعیّت رفت. دیگر نیست. دیگر نداریم. بعد از این، چه کنیم؟» یک عده از متدینین را مضطرب کردند. خداى متعال، به فضل و لطف خودش، یکى از ذخایرش را در حوزه‌ى علمیه قم، در معرض تقلید مردم قرار داد. این پیرمرد کهنسال قوى‌البنیه معنوى و دینى، این استخوان بسیار مهم و استوار فقه و حوزه را، خداى متعال ده‌ها سال نگه‌داشت، براى این روزها.»[8]

با درگذشت آیت‌الله اراکی، دشمنان با یک برنامه‌ریزی رسانه‌ای سنگین، سعی در سوءاستفاده از فضای جامعه داشتند. رهبر شهید انقلاب، ضمن افشای این توطئه، سه محور اصلی عملیات روانی دشمن در آن روزها را این‌گونه روایت کرده‌اند:

«در اوایل بیمارى مرحوم آیةاللَّه العظمى اراکى، مى‌خواستند چند مطلب را به مردم بگویند. یک مطلب این بود که وانمود کنند مرجعیت دیگر آن شأن و مکان همیشگى را ندارد. [...] مطلب دومى که مى‌خواستند در ذهن مردم جا بیندازند، این بود که در سطح کشور ایران، دیگر کسى نیست تا مقام مرجعیت را در دست گیرد؛ آن علماى بزرگ و آن ریشه‌هاى قوى دیگر تمام شدند [...] و سومین مطلب این بود که خواستند وانمود کنند ملّت ایران از روحانیّت زده شده است و علاقه‌اى به روحانیّت ندارد.»[9]

در چنین موقعیتی بود که حضور پرشور مردم در تشییع آیت‌الله اراکی و همزمان حضور شخص مقام معظم رهبری، نقشه‌های دشمن را نقش بر آب کرد. رهبر شهید انقلاب، ضمن توصیف این فضای بی‌نظیر، روایت دقیقی از عمق پیوند نسل جوان با نهاد مرجعیت در جریان این تشییع بیان کرده‌اند:

«خدا مى‌داند همان روزِ تشییع جنازه که داخل جمعیت رفتم، در دل من چه مى‌گذشت! [...] من در تشییع جنازه‌ى مرحوم آیةاللَّه اراکى رضوان‌اللَّه‌علیه در تهران - که یک تشییع میلیونى بود - شرکت کردم؛ جوانان هجده، نوزده، بیست ساله را دیدم که مثل ابر بهارى گریه مى‌کردند، در حالى که مرحوم آیةاللَّه اراکى، فقط دو سه سال براى ملت ایران مطرح شد! ملت ایران که آیةاللَّه اراکى را نمى‌شناختند! [...] ایشان دو سه سال مرجع عام شدند؛ جوانان از ایشان تقلید کردند و دیدند که چه مرد نورانى و چه عنصر پاکیزه و طیّب و طاهرى است! از خدا صدوسه سال عمر گرفته است - با طهارت و تقوا - بعد هم از دنیا رفت.»[10]

رهبر شهید انقلاب در جای دیگری دربارۀ اهمیت حضور در این تشییع فرمودند: «خدا می‌داند که دشمنان برای این قضیه چند صد ساعت و بلکه چند هزار ساعت کار و تلاش و هم‌فکری کرده بودند تا بتوانند به نفع تبلیغات خصمانۀ خودشان استفاده کنند و شما ملّت، همۀ این تلاش‌های خصمانه و خائنانه را با یک حرکت به‌جا و به‌موقع، نقش بر آب کردید.»[11]

نکته جالب آنکه یک روز پس از تشییع، جامعۀ روحانیت مبارز با معرفی ۳ مرجع جایزالتقلید (آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله فاضل لنکرانی و آیت‌الله میرزا جواد آقا تبریزی) و دو روز بعد نیز جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، با معرفی لیست ۷ نفرۀ مراجع جایزالتقلید، شامل ۳ مرجع معرفی‌شدۀ توسط جامعۀ روحانیت مبارز و حضرات آیات عظام محمدتقی بهجت، حسین وحید خراسانی، سید موسی شبیری زنجانی و ناصر مکارم شیرازی، به ابهام ایجادشده مبنی بر بحران مرجعیت پایان دادند. [12]

رهبر شهید انقلاب نیز با اشاره به این فهرست‌ها، جمله‌ای گفتند که ژرفای دیدگاهشان را دربارۀ مرجعیت نشان می‌دهد: «آقایان فقط پنج، شش نفر را معیّن و معرفی کردند. اما من به شما عرض کنم، امروز اگر بخواهیم در حوزۀ علمیۀ قم کسانی را که لایق مرجعیتند بشماریم، از صد نفر هم بیشترند؛ فقط در همین حوزۀ علمیۀ قم.»[13]

آیت‌الله فاضل لنکرانی؛ وداع با استوانه فقهی و مرجع انقلابی

آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، یکی از سه مرجع مشترک بین لیست جامعۀ روحانیت مبارز و جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، پس از درگذشت آیت‌الله اراکی بود. آیت‌الله خامنه‌ای پیش از فوت آیت‌الله لنکرانی، یک‌بار در ۸ مهر ۱۳۷۵ و بار دیگر در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۶، از ایشان عیادت کرده بودند.

پس از فوت آیت‌الله لنکرانی در ۲۶ خرداد ۱۳۸۶، رهبری، علاوه بر صدور پیام تسلیت، در مراسم بزرگداشت این مرجع تقلید در مدرسۀ عالی شهید مطهری نیز شخصاً شرکت داشتند.

دلیل این حضور ویژه را باید در جایگاه خاص ایشان جستجو کرد؛ آیت‌الله فاضل لنکرانی، یک مرجع تقلید معمولی نبود. او علاوه‌بر آنکه از مبارزین انقلابی بود، از درجهٔ علمی و فقهی معتبری در حوزهٔ علمیه برخوردار بود: «حوزه‌ی علمیه یکی از استوانه‌های علمی و تحقیقی و یکی از استادان برجسته‌ی خود، و ملت ایران یکی از مراجع تقلید انقلابی و بیدار و پرتحرک خود را از دست داد. ایشان در سال‌های طولانی دوران اختناق در شمار برجستگانی از حوزه‌ علمیه‌ قم بودند که در میدان‌های گوناگون مبارزات حضور داشته و رنج تبعید را به جان خریدند و پس از پیروزی انقلاب از جمله‌ی روحانیون نامداری بودند که نقش‌های مهمی در همه‌ی موارد حساس ایفاء نمودند.»[14]

آیت‌الله بهجت؛ مرجع عارف و حامی معنوی جبهه مقاومت

آیت‌الله محمدتقی بهجت، یکی دیگر از مراجع لیست ۷ نفرۀ جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم بود. حضور شخص رهبر انقلاب در مراسم ایشان، ریشه در یک پیوند عمیق معنوی و راهبردی داشت. ایشان، علاوه‌بر آنکه شاگردان زیادی تربیت کرده بود و بسیاری از مسئولان جمهوری اسلامی از شاگردان ایشان بودند، ارتباط نزدیکی با حزب‌الله لبنان و علی‌الخصوص سیدحسن نصرالله داشت.

با توجه به شهرت ابعاد حوزوی ایشان، بسیاری از ابعاد سیاسی این مرجع عالیقدر بی‌خبر بودند، در حالی که بنا بر روایت شهید نصرالله، رابطه با آیت‌الله بهجت کمی پس از تأسیس حزب‌الله صورت گرفته بود اما پس از رحلت امام خمینی، شدت یافت: «وقتی ما می‌دیدیم که رهبر و ولی امر ما آیت‌الله خامنه‌ای هر وقت به زیارت قم مشرف می‌شدند به‌شدت علاقه داشتند که به دیدار آیت‌الله بهجت رحمةالله‌علیه بروند و از ایشان راهنمایی بخواهند پس ما که سربازان این رهبر هستیم حسابمان روشن بود.»[15] این ارتباط، بیش از صرف چند دیدار بوده است. به‌عنوان نمونه، یک‌بار پیش از آغاز جنگ ۳۳ روزه، ایشان پیامی را برای سیّدحسن نصرالله ارسال داشت و از وی خواست دعای حرزی را قرائت کند، سیدحسن تصور می‌کرد که این ذکر به‌خاطر احتمال ترور وی توصیه شده، اما با شروع جنگ ۳۳ روزه، متوجه قصد آیت‌الله از این دستورالعمل شد و پیام دوم ایشان که خبر از «پیروزی نزدیک» می‌داد، موجب قوت قلب حزب‌الله شد.[16]

آیت‌الله بهجت، از علمایی بود که رهبری هربار به قم سفر می‌کردند، با ایشان دیدار داشتند و او نیز اهتمام متمایزی به رهبری داشت. تا جایی که یکی از اساتید حوزه نقل می‌کند هنگام سفر قم مقام معظم رهبری در میانه مهرماه سال ۱۳۷۹، آیت الله بهجت به جمع استقبال کنندگان می‌پیوندد و در جواب تعجب دیگران گفته بود: «اگر مردم می‌دانستند که استقبال این سید چقدر ثواب دارد، هیچ کس در خانه نمی‌نشست.»[17]

با توجه به چنین تعاملاتی، پس از درگذشت آیت‌الله بهجت در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸، رهبر شهید انقلاب علاوه‌بر صدور پیام تسلیت، مراسم ترحیم و بزرگداشتی برای ایشان در حسینیهٔ امام خمینی (ره) برگزار داشتند که خود نیز شخصاً در آن حضور پیدا کردند.[18]

آیت‌الله هاشمی شاهرودی؛ اقامه نماز بر پیکر یک مرجع تقلید

هرچند که نام آیت‌الله هاشمی شاهرودی بیشتر با عناوین سیاسی چون ریاست قوۀ قضائیه، ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام و عضویت در شورای نگهبان گره خورده است، اما ایشان نیز از مراجع تقلید و اساتید برجستۀ حوزۀ علمیه بود که رسالۀ عملیۀ ایشان نیز منتشر شده و مقلدان بسیاری در ایران و عراق داشت.

آیت‌الله سیدمحمود هاشمی شاهرودی، از مسئولان مورد اعتماد رهبر انقلاب بودند که از میانۀ دهۀ ۷۰ تا پایان عمر در مناصب مختلف توسط رهبر انقلاب خدمت کردند. آیت‌الله خامنه‌ای علاوه بر آن‌که در بیماری منجر به فوت آیت‌الله هاشمی شاهرودی از وی عیادت داشتند، در مجلس بزرگداشتی که در حسینیه امام خمینی (ره) پس از فوت آیت‌الله شاهرودی در ۶ دی ۱۳۹۷ برگزار شد، شخصاً حضور پیدا کردند و به‌علاوه، نماز میت ایشان را نیز اقامه کردند. این اولین و تنها نماز میت بر یک مرجع تقلید صاحب رساله توسط آیت‌الله خامنه‌ای بوده است.

ایشان در پیام تسلیتی که صادر فرمودند، ضمن استفاده از لفظ «آیت‌الله»، وی را «استادی بزرگ در حوزهٔ علمیهٔ قم و کارگزاری باوفا در مهم‌ترین تشکیلات نظام» دانستند که «آثار و برکات علمی بسیاری از خود برجای نهادند.»[19]

امتداد یک مشی تاریخی

بررسی این موارد نشان می‌دهد رهبر شهید انقلاب، حضور در مراسم تشییع و ترحیم مراجع را به‌عنوان ابزاری مؤثر جهت تثبیت جایگاه نهاد مرجعیت، مقابله با عملیات روانی رسانه‌های معاند و تکریم استوانه‌های فقهی و انقلابی به کار گرفته‌اند.

در نهایت، شخصیتی که در طول دوران زعامت خویش، راوی و شاهد بدرقه‌های تاریخی مراجع تقلید و علمای طراز اول بود، خود در بازه دهم تا هجدهم تیرماه 1405 با حضور میلیونی اقشار مختلف مردم تشییع و خاکسپاری شد. برگزاری مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب در ابعادی گسترده، امتداد همان ساختار و پیوند تاریخی میان جامعه، مرجعیت و ولایت است که پیش‌تر در بدرقه مراجعی چون آیت‌الله اراکی تثبیت شده بود.