08 شهریور 1405
ردّ قرارداد پیشنهادی انگلیس و آمریکا از سوی دکتر مصدق در شهریورماه ۱۳۳۱
تایمز: راه هرگونه سازش و توافقی با دکتر مصدق بسته شده است
واشنگتنپست: برای آمریکا دوستی و همکاری با انگلستان مهمتر از حفظ ایران است
«در تاریخ چهارشنبه پنجم شهریورماه جاری برابر ۲۷ اوت ۵۲ جنابان لوی هندرسن سفیرکبیر آمریکا و ژرژ میدلتن کاردار سفارت انگلستان اینجانب را ملاقات و پیام ذیل را از جانب رؤسای دولتین خود تسلیم فرمودند. اینجانب با دلائل قویه ثابت کردم که این پیام در بین مردم حسناثر نخواهد داشت و انتظار این بود که جواب یادداشت مورخ ۱۶ مرداد ۳۱ برابر ۷ اوت ۵۲ دولت ایران را داده باشند. آقایان جواب دادند که بنابراین موضوع مستور و نادیده و محرمانه بماند، تا یک هفته دیگر جواب یادداشت را خواهیم آورد. امروز [هشتم شهریورماه] ساعت سه و نیم بعدازظهر متفقاً از اینجانب ملاقات و عین پیام چند روز قبل خود را تسلیم نمودند و معتقد بودند که چون از روی حسننیت تنظیم شده است حسناثر خواهد داشت. اینجانب نظر سابق خود را تأیید نمودم و اظهار داشتم که این دولت با این پیام به هیچوجه نمیتواند موافقت کند و در مردم سوءاثر خواهد کرد و برای آنکه تبادل نظری با نمایندگان مجلسین و پیشوایان ملی شده و از افکارعمومی نیز کسب نظری شده باشد، اینک به انتشار آن اقدام مینمایم و از آقایان نمایندگان خارج از مرکز و خارج از کشور خواهش میکنم هر چه زودتر در مرکز حاضر شوند و همین که هر یک از مجلسین به حدّ نصاب قانونی رسید نمایندگان نظر خود را اعلام دارند تا جواب پیام مزبور طبق تصویب مقامات قانونی ملی داده شود.»(متن اعلامیه دکتر مصدق درباره قرارداد پیشنهادی انگلیس و آمریکا برای حل مسأله نفت ایران؛ ۸ شهریورماه ۱۳۳۱)
****
مجله خواندنیها؛ ۱۱ شهریورماه ۱۳۳۱:
روز چهارشنبه هفته گذشته [لوی] هندرسن سفیرکبیر آمریکا و [جرج] میدلتن کاردار سفارت انگلیس در تهران به اتفاق یکدیگر به منزل دکتر مصدق رفتند و ورقهای را که به امضای ترومن و چرچیل رسیده بود، تقدیم نخستوزیر ایران کردند. این ورقه حاوی پیشنهادات مشترک انگلیس و آمریکا برای حل مسأله نفت ایران و کمک مالى موقت به دولت ایران بود. در مذاکرات چهار ساعتهای که همان روز بین دکتر مصدق و هندرسن و میدلتن صورت گرفت، دکتر مصدق عدم موافقت خود را با مطالب مندرجه در این پیام اعلام داشت و به سفرای آمریکا و انگلیس گفت که برای تجدید نظر در متن این پیام تا روز شنبه از انتشار آن خودداری خواهد کرد. هندرسن و میدلتن فوراً گزارش مذاکرات چهار ساعته خود را با دکتر مصدق به واشنگتن و لندن مخابره کردند و پس از وصول این گزارش بود که در محافل سیاسی لندن و واشنگتن راجع به امکان حل قضیه نفت مجدداً «اظهار بدبینی و یأس» شد.
قبل از انتشار متن پیام ترومن و چرچیل، مطبوعات مهم آمریکا و اروپا از مضمون پیام و عدم موافقت دکتر مصدق با آن اطلاع داشتند و مقالاتی که در شمارههای اواخر هفته گذشته بعضی از مطبوعات خارجی منتشر شده است حاکی از این موضوع است.
روزنامه معروف «تایمز» لندن در آخرین شماره هفته گذشته خود با لحن یأسآمیز و بدبینانهای مذاکرات برای حل قضیه نفت را مورد بحث قرار داده و نوشته است «چنین به نظر میرسد که حلّ قضیه نفت با دکتر مصدق به موانع غیر قابل عبوری برخورده و راه هرگونه سازش و توافقی با وی بسته شده است. آخرین پیشنهادات انگلیس و آمریکا برای حل مسأله نفت که در مذاکرات اخیر بین مصدق و هندرسن و میدلتن مورد بحث قرار گرفت آخرین حدّ عقبنشینی[!] برای انگلستان و آمریکا بود، ولی مصدق حتی این پیشنهادات را نپذیرفت و اصرار در تحمیل نظریات خود را ادامه داد.»
روزنامه دیگر انگلیسی «دیلیتلگراف» نیز یکی از مقالات آخرین شماره خود را به موضوع مذاکرات نفت در تهران اختصاص داده و نوشته است: «دکتر مصدق که سرمست پیروزیهای اخیر خود شده به آسانی حاضر نیست از مرکب غرور و خودستایی پایین بیاید. او که دُول غربی را در برابر خطر کمونیسم در ایران وحشتزده و پریشان میبیند، میخواهد از این فرصت کمال استفاده را نموده و نظریات خود را بدون کوچکترین تغییری به انگلیس و آمریکا تحمیل کند. او اطمینان دارد در پرده آخر نمایش، دُول غرب او را بر کمونیستها ترجیح خواهند داد و نظریات و عقاید او را هر چقدر که غیرمنطقی[!] و غیرقابل قبول باشد خواهند پذیرفت.»
روزنامه آمریکایی «نیویورک تایمز» از دو روزنامه انگلیسی بدبینتر است. این روزنامه مینویسد:«با شکست مذاکرات نفت در تهران و لندن آخرین فرصت برای حل قضیۀ نفت ایران از دست رفته است. یک ماه سعی و کوشش مقامات سیاسی آمریکا به این نتیجه رسید که انگلیسها تا حدودی از دعاوی خود درباره ایران بکاهند و در ازای ارجاع موضوع غرامات شرکت نفت به حکمیت بینالمللی، با دولت ایران کنار بیایند، ولی دکتر مصدق حتی تا این درجه عقبنشینی را کافی ندانست و با ردّ پیشنهادات مشترک انگلیس و آمریکا آخرین کوشش برای حل مسأله نفت را عقیم گذاشت. دکتر مصدق با ردّ این پیشنهادات کمک مالی دولت آمریکا را نیز رد کرد و به این ترتیب راه مساعدتهای مالی و اقتصادی آینده آمریکا را نیز مسدود ساخت.» نیویورک تایمز سپس از وضعی که پیش آمده اظهار نگرانی میکند و مینویسد: «اگر مسأله نفت ایران در همین بنبست باقی بماند خطر تسلط کمونیسم بر این کشور قطعی است. امید است دکتر مصدق فکر عواقب وخیم این اوضاع را بکند و دستی را که به طرف او دراز شده است عقب نزند.»
«اِجیپشن گازت» چاپ قاهره جریانات پشت پردهای را که منجر به پیشنهاد اخیر ترومن و چرچیل برای حل مسأله نفت ایران شد تشریح کرده و مینویسد «در اوائل هفته گذشته مستر ترومن رئیسجمهور آمریکا نامه مفصل و مشروحی درباره ایران به چرچیل نوشت. این نامه که بیشتر جنبه اولتیماتوم را داشت برای چرچیل و اولیای دولت انگلیس سخت گران آمد. نامه ترومن به چرچیل در هفته گذشته نظیر اولتیماتوم وى به استالین در سال ۱۹۴۶ بود. استالین در سال ۱۹۴۶ پس از دریافت اولتیماتوم ترومن دستور تخلیه شمال ایران را از سربازان شوروی صادر کرد، ولی چرچیل حاضر نشد آنطور که منظور و مقصود ترومن بود برای حل مسأله نفت ایران اقدام شود. معذلک در تعقیب اولتیماتوم ترومن مذاکراتی بین انگلیس و آمریکا شروع شد و طی این مذاکرات انگلیسها در دو مورد ارجاع موضوع غرامات به حکمیت و حق انحصاری معامله نفت ایران به شرکت نفت انگلیس و ایران پافشاری کردند».
مذاکرات بین چرچیل و ایدن و ترومن و آچسن بالاخره منجر به تنظیم پیام مشترکی از طرف ترومن و چرچیل به دکتر مصدق گردید که روز چهارشنبه گذشته به نخستوزیر ایران تسلیم شد. مقامات وزارت امور خارجه انگلیس و آمریکا انتظار داشتند که دکتر مصدق از پیام ترومن و چرچیل حسن استقبال کند و مخصوصاً در وضع مشکل فعلی ایران پیشنهادات آنها را برای حل مسأله نفت و دریافت کمک مالی بپذیرد، ولی دکتر مصدق به محض قرائت متن پیام پیشوایان آمریکا و انگلیس، بدون اینکه با هیچیک از اطرافیان خود مشاوره کند عدم موافقت خود را با آن اعلام داشت و اصرار هندرسن و میدلتن برای قبولاندن آن به دکتر مصدق بیفایده ماند. حس بدبینی که پس از ردّ پیشنهادات ترومن و چرچیل در لندن و واشنگتن به وجود آمده است، روشن و آشکار است. در محافل نزدیک به وزارت خارجه آمریکا گفته میشود که تنها شرط حل مسأله نفت و کمک آمریکا به ایران سازش دکتر مصدق با انگلستان و شرکت (سابق) نفت است و چون پیشنهادات اخیر مستر ترومن و چرچیل متضمن آخرین حدّ عقبنشینی انگلیسها بوده، ردّ آن از طرف دکتر مصدق آخرین شانس حل مسأله نفت ایران را از میان برده است.
روزنامههای مهم آمریکایی نیز پس از ردّ پیشنهادات اخیر انگلیس و آمریکا از طرف دکتر مصدق، با انگلیسها همعقیده شده و مینویسند که دیگر باید ایران را به حال خود گذاشت تا مرور زمان مسأله را به خودی خود حل کند. روزنامه «واشنگتنپست» که یکی از سر مقالههای هفته گذشته خود را به این موضوع اختصاص داده مینویسد «درست است که خطر تسلط کمونیسم بر ایران روز به روز بیشتر میشود و ممکن است طوفان جدیدی ایران را به کلی از دنیای باختری جدا کند، ولی چارهای جز صبر و انتظار[!] نیست، زیرا دوستی و همکاری انگلستان برای آمریکا خیلی مهمتر و با ارزشتر از حفظ ایران است».
اظهارنظر آیتالله کاشانی درباره قرارداد پیشنهادی انگلیس و آمریکا - آیتالله کاشانی در آن زمان در سفر حج بودند