وقت بازخوانی پرونده دو جزیره فراموش شده

در ۱۶ ژانویه ۱۹۶۸، نخست‌وزیر وقت بریتانیا، هارولد ویلسون، در مجلس عوام اعلام کرد که کشورش تا پایان سال ۱۹۷۱ تمامی نیروهای خود را از منطقه‌ای وسیع در شرق سوئز، از جمله خلیج فارس، خارج خواهد کرد. این تصمیم که به «شوک ژانویه» معروف شد، عملاً به ۱۵۰ سال برتری نظامی بریتانیا در این منطقه پایان داد.

در پشت پرده، واشنگتن از ماه‌ها قبل از طریق دیوید بروس، سفیر خود در لندن، از قصد بریتانیا مطلع شده بود. بروس به شدت به دولت لیندون جانسون پیشنهاد داد که با پرداخت سالانه ۱۲ میلیون دلار، حضور بریتانیا در منطقه را حفظ کند. او این کار را برای جلوگیری از خلأ قدرت و تضمین امنیت مسیر نفت، یک «فرصت استثنایی» می‌دانست؛ اما سرانجام با قطعی شدن خروج بریتانیا، به دنبال راه‌های جایگزین رفتند.

از آن جمله بریتانیا تلاش کرد قبل از خروج، مانع از بازگشت جزایر ایرانی به کشورمان شود. با توجه به آنکه خروج استعمار انگلیس از مناطق اشغالی ناشی از وضعیت اسفناک اقتصاد بریتانیا پس از جنگ جهانی دوم بود، امکان جنگ برای تصرف جزایری که نیروی ایرانی در آن مستقر بود، وجود نداشت. در این مذاکرات مناقشات ارضی دیرپا از جمله بر سر جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک را که بریتانیا در قرن نوزدهم تحت کنترل خود گرفته بود، به مرحله حساسی رسید. (Gause, 2010, p. 23; Al-Saud, 2003, p. 45).

مواضع ایران در مذاکرات با بریتانیا

ایران بر اساس پیشینه تاریخی و اسناد متعدد از جمله نقشه‌های رسمی دوران قاجار و قبل از آن، حاکمیت خود بر این جزایر را قطعی می‌دانست و خواهان بازپس‌گیری آن‌ها پیش از خروج بریتانیا بود. منابع آرشیوی بریتانیا نشان می‌دهد که سر ویلیام لوس، نماینده ویژه بریتانیا، تلاش زیادی برای حل جزایر کرد که در برخی موارد ممکن نشد. (HC Deb 06 December 1971).

اما مذاکرات با شیخ‌نشین شارجه به نتیجه رسید. در نوامبر ۱۹۷۱، ایران و شیخ خالد بن محمد القاسمی حاکم شارجه، با میانجی‌گری قاطع بریتانیا، به یک تفاهم‌نامه دست یافتند. بر اساس این ترتیبات، نیروهای ایرانی در منطقه‌ای توافق‌شده مستقر شدند، اما برای شارجه امتیازی برای ساکنان عرب جزیره در نظر گرفته شد. (HC Deb 06 December 1971؛ The New York Times, 1971).

نهایتاً در ۳۰ نوامبر ۱۹۷۱، یک روز پس از پایان رسمی سیطره بریتانیا و دو روز پیش از اعلام موجودیت امارات، نیروهای ایران در جزایر پیاده شدند. در حالی که حضور در ابوموسی با توافق و به صورت مسالمت‌آمیز انجام شد، فرود در تنب‌ها با مقاومت مواجه گردید و منجر به کشته شدن چند نفر شد (The National Archives, 1971؛ The New York Times, 1971).

جزایر مسکوت

 یادداشت‌های محرمانه بریتانیا  شواهدی مستقیم و معتبر ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد سیاست عملی بریتانیا درباره جزیره سیری «سکوت ضمنی»‌ و عدم تأیید تعلق آن به ایران تا مراحل نهایی بود تا ایران از برخی از جزایر دیگر چشم پوشی کند.

در سال ۱۸۸۷ وزارت جنگ بریتانیا نقشه‌ای رسمی منتشر کرد که در آن جزیره سیری به عنوان بخشی از قلمرو ایران (دوره قاجار) ترسیم شده بود. یک سال بعد، در ژوئیه ۱۸۸۸، لرد سالیسبری، نخست‌وزیر وقت بریتانیا، نسخه‌ای از این نقشه را به عنوان هدیه به ناصرالدین‌شاه قاجار تقدیم کرد.

اسناد محرمانه بریتانیا در این مورد صراحت دارند که «دولت اعلیحضرتی و شیوخ [عرب] تحت حمایت، از سال ۱۸۸۷ به‌طور ضمنی در تصرف سیری توسط ایران سکوت کرده‌اند» (The National, 2009). این سکوت و پذیرش، مبنای حقوقی محکمی برای ایران ایجاد کرد.

با این حساب مسئله حاکمیت ایران بر جزیره سیری (واقع در حدود ۵۰ کیلومتری شرق ابوموسی) عملاً ده‌ها سال پیش از آن حل‌وفصل شده بود. اسناد آرشیو کابینه بریتانیا که بعدها از طبقه‌بندی خارج شدند، نشان می‌دهد که لندن از اواخر قرن نوزدهم به طور ضمنی حاکمیت ایران بر این جزیره را پذیرفته بود (The National, 2009).

اما همین سیاست موجب شد نامی از جزایری که نام کاملا ایرانی دارند، به میان نیاید. جزایری همچون آریانا و زرکوه

نام آریانا (Aryana) ریشه در ایران باستان دارد و به  سرزمین آریایی‌ها اشاره می‌کند که ریشه نام امروزی "ایران" است. این نام به عنوان یک واژه کهن فارسی، پیوند عمیق این جزیره با قلمرو تاریخی و فرهنگی ایران را نشان می‌دهد (Behind the Name, 2025; The Free Dictionary, 2025). جالب آنکه برای کمرنگ کردن تعلق آن به ایران، تلاش شده این جزیره صیر ابو نعیر خوانده شود.

زرکوه (Zarkooh) هم به وضوح نامی فارسی است و از دو بخش "زر" (طلا) و "کوه" تشکیل شده است. سرنوشت آریانا و زرکوه در هاله‌ای از ابهام و در سکوت خبری بسیار بیشتری از جزایر مورد مناقشه رقم خورد.

بریتانیا این جزایر را بدون هیچ سند حقوقی معتبری به امارات متحده عربی واگذار کرد. به عبارت دیگر، حاکمیت امارات بر این جزایر نه از طریق یک توافق دوجانبه با ایران، که در ادامه روند اشغال‌گری بریتانیا و در جریان خروج این کشور از منطقه تثبیت شد (Tehran Times, 2025) . 

ضرورت بازخوانی اسناد

اسناد حاضر، از اشغال جزایری از خلیج فارس همچون  آریانا (صیر بو نعیر)، ارزنه و زرکوه توسط شرکت‌های نفتی در تابستان ۱۳۴۰ خبر می‌دهد و از نگرانی آنها درباره چگونگی استخراج نفت از «هر یک از جزایر مورد مناقشه» حکایت می‌کند و وزارت خارجه بریتانیا در حال تنظیم پیشنهاد برای چگونگی اعلام مالکیت آن است. (برای نمونه اینجا را ببینید)

در سالهای اخیر مقامات و نمایندگان مجلس ایران بارها با استناد به اسناد تاریخی متعدد، بر تعلق این جزایر به ایران تأکید کرده‌اند. این اسناد شامل نقشه‌های رسمی دوران قاجار، اسناد حقوقی بین‌المللی و گزارش‌های جغرافیایی است که نشان می‌دهد این جزایر همواره بخشی از قلمرو ایران بوده‌اند (Iran Front Page, 2016; Financial Tribune, 2018) .

با توجه به اهمیت راهبردی این جزایر، اهمیت آنها از جهاتی از بحرین هم بیشتر است، چون در صورت احیای حق حاکمیت ایران بر آن، ساحل ایران به نحوی توسعه می‌یابد که حداقل درباره بعد از دوبی، به دلیل کم عمق بودن نزدیک ساحل، کشتی‌ها باید از آبراه ایران عبور کنند و قواعد حقوق دریایی منطقه تغییر خواهد کرد و قطر و بخشی از سواحل عربستان که قبل از بحرین است را می‌توان شامل اخذ عوارض عبور از آب‌های سرزمینی ایران کرد.

منابع:

Al-Saud, F. bin S. (2003). *Iran, Saudi Arabia and the Gulf: Power politics in transition 1968-1971*. I.B. Tauris.

Behind the Name. (2025). Comments for the name Ariana (History). Retrieved April 3, 2025, from https://www2.behindthename.com/name/ariana/comments/history

FamilyEducation. (2025). Ariyana: Name meaning & origin. Retrieved April 3, 2025, from https://www.familyeducation.com/baby-names/name-meaning/ariyana

Financial Tribune. (2018, October 16). Call for action over UAE-occupied islands. Financial Tribune. Retrieved April 3, 2025, from https://financialtribune.com/articles/national/60543/call-for-action-over-uae-occupied-islands

Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume E–4, Document 153. (n.d.). Memorandum from Secretary of State Rogers to President Nixon. U.S. Department of State.

Gause, F. G. (2010). The international relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.

HC Deb 06 December 1971, vol 827, cc944-9. (1971). The Gulf. UK Parliament. https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1971/dec/06/the-gulf

Iran Front Page. (2016, September 24). Two Iranian islands are under UAE occupation: Senior MP. Iran Front Page. Retrieved April 3, 2025, from https://ifpnews.com/two-iranian-islands-uae-occupation-senior-mp/

Iran Front Page. (2017, February 27). UAE must be sued for occupation of Iranian islands: MP. Iran Front Page. Retrieved April 3, 2025, from https://ifpnews.com/uae-must-be-sued-for-occupation-of-iranian-islands-mp/

MyMESA. (2023). *Saudi-Iranian collaboration and the formation of a monarchical consensus in the Persian Gulf, 1968-1971* [Conference abstract].

The Free Dictionary. (2025). Ariana (name). In The Free Dictionary. Retrieved April 3, 2025, from https://encyclopedia.thefreedictionary.com/Ariana+(name)

The National. (2009, September 20). The empire and the islands. The National.

The National. (2010, December 1). The first test. The National.

The New York Times. (1971, March 2). British reaffirm Persian Gulf plan. The New York Times.

The New York Times. (1971, December 5). Trucial States: Britain cuts some old ties. The New York Times.

The National Archives. (1971). Cabinet papers on the withdrawal from the Gulf [Government document]. Kew, London: The National Archives.

Tehran Times. (2025, October 12). Iranians make plea for recapture of Persian Gulf islands of Aryana, Zarkooh. Tehran Times. Retrieved April 3, 2025, from https://www.tehrantimes.com/news/519029/Iranians-make-plea-for-recapture-of-Persian-Gulf-islands-of-Aryana